Na complicada relación epistolar, as máis das veces unidireccional, das organizacións ecoloxistas coa Xunta de Galicia non existe convenio internacional tan mencionado como o Convenio de Aarhus. O texto, de obrigado cumprimento ao ser aprobado nas Cortes do Estado en 2005, garante o acceso á información, a participación pública na toma de decisións e o acceso á xustiza en materia ambiental. As alusións continuadas ao mesmo nas alegacións, suxestións, achegas ou denuncias que as entidades protectoras do medio ambiente dirixen á Xunta responden á necesidade de lembrarlle constantemente que a participación pública é moito máis ca un apartado no portal de transparencia do goberno. 

Nos últimos tempos a Xunta de Galicia estanos a enviar unha fervenza de sinais que convidan a pensar que o seu concepto da democracia é cando menos particular. Un exemplo palpábel é a insólita decisión de remitir ducias de requirimentos a persoas e entidades que alegaron aos permisos ambientais solicitados por Altri/Greenfiber para fracturar o territorio –dito polo Consello da Cultura Galega– coa instalación dunha celulosa na Ulloa. Esíxenlles que demostren seren parte interesada no proceso. Vaia, que a resposta da Xunta á marca histórica de 23.000 alegacións presentadas é poñer en dúbida a súa lexitimidade –mesmo por boca do Presidente–, negar tacitamente o dereito das organizacións ecoloxistas a fornecer á cidadanía de ferramentas para defender a natureza e, xa que logo, tratar de silenciar administrativamente a oposición popular masiva que xerou Altri. A cuestión é tan abraiante que a Xunta mesmo puxo en dúbida en dúbida que organizacións como Adega, o Sindicato Labrego Galego ou a propia Plataforma Ulloa Viva fosen parte interesada fronte a un proxecto que, probabelmente, é o máis lesivo en termos ambientais e socioeconómicos que se presentou no país nas últimas décadas. E no que todas somos parte interesada.

Pero hai máis. Esta mesma semana oito das organizacións ambientais máis representativas do país comunicaban que levan máis dun ano agardando por unha resposta da Xunta á súa solicitude de seren incluídas en REDEMAR. Trátase dunha rede entre o sector pesqueiro, os organismos científicos e a sociedade na que a Xunta excluíu a entidades sociais que levan décadas traballando na conservación dos ecosistemas mariños e a sustentabilidade socioambiental das actividades pesqueiras. Neste caso xa non falamos só de incumprimento do antedito convenio de Aarhus, senón tamén da Política Común de Pesca, da Lei de Pesca Sostíbel e Investigación Pesqueira e da Directiva Europea sobre a Estratexia Mariña, que salientan a importancia da participación e implicación de representantes da sociedade civil xunto a todos os axentes afectados.

E o despropósito non remata aquí. Hoxe mesmo, 22 de novembro, unha ducia de organizacións ecoloxistas, agrarias e do mundo do mar rexeitaban publicamente a decisión da Xunta de excluír as organizacións de defensa da natureza e as comunidades de montes veciñais do Consello da Minería de Galicia, do que forman parte dende a súa creación en 2008. Mediante esa Lei de Medidas Fiscais e Administrativas que sempre acompaña aos orzamentos e adoita supor a modificación dunha morea de normativa, a Xunta de Galicia impulsa a involución da participación pública tamén en materia de minaría. Se cadra algo ten que ver a Axenda de Impulso da Minaría Sostible de Galicia 2030, aprobada hai un ano, que mencionaba nos seus DAFO ao “ecoloxismo radical”, a “utilización da minería como arma en Galicia” e o “forte activismo das asociacións ecoloxistas” como ameazas. Abraiante.

Conviría lembrarlle á Xunta de Galicia, e a todos eses altos cargos públicos que sorprendentemente levan meses exercendo de axentes comerciais de Altri, que a intervención da cidadanía na toma de decisións é un dos mellores indicadores do nivel de calidade democrática dun goberno. E que a lexitimidade das urnas á que tanto aluden nas súas intervencións parlamentarias dálles o dereito, por suposto, a formar goberno, pero non a gobernar de calquera xeito. E menos pasando por riba da etimoloxía da que agroma a democracia, lembrémosllelo, goberno do pobo. Vémonos o 15 de decembro en Compostela. Altri Non.

Sr. Presidente,

o pasado 25 de outubro, nese foro eminentemente empresarial chamado Alianza Galega polo Clima, anunciou que a Xunta adiantaba unha década o seu obxectivo de acadar a neutralidade climática, isto é, a 2040. A nova é sen dúbida excelente, non só para o medio ambiente senón para a cidadanía e a economía galega. Encaixa mellor coas recomendacións científicas, co que reclamamos organizacións ecoloxistas e está ao alcance de Galicia.

Porén, o importante agora é pasarmos do declarativo ao palpábel. En primeiro lugar actualizando cara a ese 2040 o anteproxecto de Lei do Clima de Galicia e a Estratexia de Cambio Climático e Enerxía 2050, que nin sequera está aínda ao día no compromiso de redución de emisións adquirido pola Conselleira de Medio Ambiente hai máis de dous anos en Glasgow. E en segundo lugar desenvolvendo unha ruta cuantificábel e calendarizada para o abandono progresivo dos combustíbeis fósiles, sen a cal semella imposíbel atanguer o obxectivo anunciado por vostede.

Dende Greenpeace e o Observatorio Galego de Acción Climática vimos de publicar o informe ‘Galicia, máis aló dos combustíbeis fósiles’, unha análise da transición enerxética en Galicia que indica que aínda queda moitísimo por facer. Tres cuartas partes dos recursos enerxéticos transformados no noso país para obter electricidade, combustíbeis e calor para o seu consumo proceden de combustíbeis fósiles importados e unha boa parte son despois novamente exportados. En 2021, o 71% da enerxía exportada dende Galicia correspondeu a produtos petrolíferos e gas, mentres que o 21,9% foi electricidade, non toda ela renovábel.

Este último dato define ben a actual política enerxética da Xunta, que non é coherente co obxectivo anunciado. Por unha banda, séguese a apostar pola industria fósil, mesmo investindo cartos públicos en Reganosa. De feito, o uso de gas fósil en Galicia medrou máis este século que o total de recursos renovábeis. Pola outra, non se está a avanzar na substitución de moitos usos da enerxía fósil que serían electrificábeis, de xeito que se desaproveita o excedente de electricidade renovábel xerado durante parte do ano, pois non todos os meses a xeración eléctrica renovábel cubre a demanda do país.

Todo isto acontece porque o que se podería considerar o único documento de planificación enerxética da Xunta, a Axenda Enerxética de Galicia 2030, é moi deficiente e nada ambicioso. Non concreta metas nin medidas en aspectos tan vitais como a redución da demanda, a súa composición por fontes para cada sector ou a antedita planificación da fin do sector enerxético fósil. Limítase a establecer obxectivos en nova potencia renovábel, pero non formula ningún de electrificación e despreza a diversificación con tecnoloxías como a solar ou ou a aerotermia. Tampouco contempla o autoconsumo e presta pouca atención á descarbonización de edificios, industria, transporte ou agrogandería.

Namentres, as emisións de gases de efecto invernadoiro en Galicia ascenden aínda a 19,1 millóns de toneladas (2021). Isto supón unha redución do 34% a respecto de 1990. Non e mala cifra para avanzar, mais convén lembrar que esta alcanzouse por mor da expansión eólica, máis ca nada dende antes de 2010, e sobre todo do colapso do carbón, o maior fito na loita galega contra a mudanza climática, que nin a Xunta nin ningún partido parlamentario galego desexaba. Moi pouca desa redución debeuse a medidas do seu Goberno.

Un proceso de descarbonización como o que apunta require que todo o sistema enerxético sexa renovábel en 2040, salvo que fagamos trampas e procuremos falsas solucións que nos sairían máis caras. A redución da demanda enerxética, o incremento da produción e uso da enerxía renovábel para a electrificación, o peche das centrais térmicas a gas fósil e da regasificadora, e abrir o debate sobre a fin do refino de petróleo na Coruña deberían estar xa na axenda.

Polo que respecta ao desenvolvemento das renovábeis, Galicia parte dunha boa posición, pero está aínda moi lonxe de satisfacer a súa demanda enerxética con elas. A cota de renovábeis no consumo eléctrico vai por bo camiño, pero só representa unha cuarta parte do consumo total de enerxía no país, de aí a necesidade de electrificar ese consumo sempre que sexa posíbel. Cando non o sexa, hai que ter en conta outras tecnoloxías como o hidróxeno verde, pero só para usos enerxéticos non-susceptíbeis de electrificación directa, non para converter Galicia nun hub exportador.

Cómpre tamén apuntar que malia que a cota de renovábeis no consumo enerxético total galego (43,5%) duplica aproximadamente a media europea e española, que van máis retrasadas que Galicia na transición, aínda está a máis de medio camiño do obxectivo de descarbonización. Non se trata pois de frear o despregamento das renovábeis para equipararnos aos territorios máis atrasados na transición, senón de avanzar como país para chegarmos o antes posíbel a un sistema enerxético 100% renovábel e xusto.

E nisto último tamén hai moito que mellorar. Cómpre democratizar o sistema enerxético para reducir o peso do oligopolio. A cidadanía debe ter tanto capacidade de participación nos proxectos dende o inicio como obter beneficio deles. E tamén é imperiosa unha nova zonificación ambiental para a implantación das renovábeis, con máis zonas de exclusión por motivos ambientais e evitando a recorrente desregulamentación con outras leis. A ampliación da rede Natura, a priorización de zonas degradadas e unha maior proximidade entre as zonas de consumo e de produción son imprescindíbeis para favorecer a eficiencia e a xustiza ambiental. Só así poderemos chegar a unha Galicia descarbonizada en 2040 de forma xusta e facer a nosa parte na loita global contra o cambio climático.

En el intenso debate surgido con la implantación de las energías renovables en Galicia y otros territorios se habla mucho de electricidad –no tanto de energía–, agravios o expolio y poco o nada de emergencia climática. Se olvida a menudo que la necesidad de abandonar los combustibles fósiles para reducir rápidamente las emisiones de gases con efecto invernadero no es un mero capricho del mercado, sino un imperativo planetario que habla de la viabilidad de la vida en la Tierra tal y como la conocemos. No hacer nada al respecto o hacerlo tarde no es una opción.

En ocasiones conviene empezar así, recordando lo obvio, para volver a centrar el debate en lo urgente, la transición energética, y sobre todo en lo importante, la transición ecológica. La primera no va a resolver por sí sola una crisis que no es únicamente climática, sino también de biodiversidad, de desigualdad y, en definitiva, sistémica. Pero sí es indispensable para desfosilizar nuestro consumo de energía, que hoy depende en más de un 75% de los combustibles fósiles, algo que, interesadamente o no, también se olvida con demasiada asiduidad. Más allá del debate –muy pertinente– sobre la demanda energética presente y futura, es indudable que en este estado de emergencia la forma más rápida y viable de descarbonizar nuestro consumo energético es su electrificación hasta donde sea posible.

Aunque Galicia, por disponibilidad de recursos, por generación renovable y por reducción de emisiones –35,9 % respecto a 1990 gracias sobre todo al declive del carbón–, parte de mejor posición que otros territorios para llevar a buen término esa transición, sigue muy lejos aún de poder reducir sus emisiones lo necesario para cumplir con el Acuerdo de París. Sólo hemos comenzado el camino. Para seguir avanzando, además de otras muchas medidas en otros ámbitos, necesitamos diversidad de tecnologías de generación renovable que puedan cubrir nuestras necesidades energéticas todos los días del año y a todas horas. De lo contrario nos encontraremos con situaciones como la del año pasado, en la que la sequía –léase cambio climático– hizo descender mucho la generación hidráulica y por tanto renovable. El resultado: la producción eléctrica con carbón subió un 87% y las dos centrales que queman gas fósil en el país funcionaron un 50% más que en 2021. Pasos atrás.

Entre estas tecnologías la eólica marina tiene un gran potencial debido a sus elevados factores de capacidad, estabilidad y predictibilidad. Además, la evolución que está experimentando permitirá instalar parques eólicos flotantes lejos de la costa y fondearlos a gran profundidad, donde existe un recurso importante y se pueden evitar en lo posible interacciones no deseadas con otros usos sostenibles del medio marino, salvando lugares críticos para la conservación de la biodiversidad. La ausencia de cimentación, que reduce mucho uno de sus mayores impactos, el de la fase de construcción, y su posible movilidad también pueden ser factores a favor de la eólica flotante. Otro factor diferencial con respecto a la eólica terrestre es su potencial para generar empleo en el territorio, vinculado a la construcción especializada (sector naval), a la instalación y a las tareas de operación y mantenimiento en los parques (puertos), como ha demostrado la experiencia más cercana que tenemos, el Windfloat Atlantic en Viana do Castelo.

La reciente aprobación de los planes de ordenación del medio marino (POEM) es, además de un imperativo comunitario al que llegamos tarde, una buena noticia porque nos da la oportunidad de hacer un despliegue planificado, ordenado y participativo, que respete al máximo la biodiversidad, que sea compatible con otros usos sostenibles del medio marino y que se vincule al desarrollo local. Esto no ha ocurrido así con el despliegue de la eólica terrestre. Con todo, las previsiones sobre su implantación son más bien humildes y posiblemente insuficientes. Entre 1 GW y 3GW para 2030 según la hoja de ruta del Gobierno, muy lejos por ejemplo del vecino Portugal, que prevé hasta 10 GW para el mismo período. Greenpeace ha calculado que el potencial en aguas españolas es tan elevado que podría dar electricidad a toda la Península. Obviamente no es necesario desarrollarlo todo, sino contar con la contribución sostenible que puede dar, junto a otras tecnologías, para alcanzar un sistema 100% renovable.

La delimitación de las zonas con potencial eólico que, por continuar con las obviedades, tienen que estar donde el viento y el espacio las haga viables, puede ser discutible. De hecho, a Greenpeace le preocupan mucho algunas zonas que pueden afectar con gravedad a corredores migratorios o lugares de alimentación de aves marinas y cetáceos, por lo que habrá que extremar las precauciones a la hora de hacer las evaluaciones ambientales de los proyectos. Tienen que ser excelentes. Pero tampoco podemos avalar algunas resoluciones fruto del proceso de declaración ambiental estratégica de los POEM y de las negociaciones del Gobierno con el sector pesquero, como la eliminación o reducción de zonas para “minimizar la interacción con pesca de arrastre”. Es inaceptable afirmar que las energías renovables van a generar más impacto ambiental que una pesquería destructiva que además emite hasta 1.000 millones de toneladas anuales de dióxido de carbono a nivel internacional. Es más, en ese sentido la existencia de parques eólicos marinos podría suponer beneficios para los ecosistemas al excluir actividades como la pesca de arrastre, para la que también urge una transición hacia métodos de pesca más sostenibles.

Finalmente, es importante que no nos engañemos. Ni la eólica marina ni ninguna actividad humana en la Tierra es inocua para el medio ambiente. De ahí que el reto está en buscar el menor impacto posible, con exclusiones claras por protección de la biodiversidad –espacios protegidos, hábitats prioritarios, rutas de migración de aves y mamíferos– o por entrar en conflicto con actividades de gran importancia social y que vertebran enormemente el territorio, como la pesca artesanal y sostenible. Se deben priorizar todos los usos sustentables del medio marino y los espacios de diálogo entre los agentes implicados. Por ahora sólo existe una zonificación y los proyectos no son para mañana. Pero sí urgentes. Bueno sería emplear el tiempo que tenemos hasta su despliegue en tratar de hacerlo lo mejor posible, con beneficios ambientales y sociales, y no perderlo en llevar el apriorismo del no por bandera.

Nas últimas décadas foron moitos os traballos de investigación que recomendaron que a planificación forestal debía xogar un papel modulador entre a produción e a conservación do medio natural, incluíndo o principio de precaución e enfoques propios da ordenación territorial. Obvia dicir que a planificación forestal fixo caso omiso dos expertos. O enorme fracaso do Plan Forestal de Galicia de 1992 é un exemplo do que nunca debería volver pasar.

As deficiencias na planificación forestal provocaron a cronificación do conflito, en cuxo debate séguese a abusar de olladas reducionistas, sexa para estigmatizar o eucalipto como árbore maldita, causante dos lumes e daniño sempre e en todo lugar; sexa para cualificalo como árbore inocua, negar os seus impactos, atribuírlle funcións ambientais das que carece ou esaxerar os seus rendementos económicos e o seu papel no desenvolvemento rural. Máis recentemente, chegouse mesmo a negar que esta especie expándese e naturalizase onde ninguén a plantou e hoxe habita en leiras, gabias, ribadas ou a contorna dos núcleos de poboación, algo que permite que se comporte como fachos de lume cando chegan as ondas incendiarias. A árbore, o eucalipto, non ten a culpa, mais pagou os pratos rotos do enorme poder do sector celulósico e a falta dunha correcta xestión forestal que amortecese os impactos sobre a biodiversidade ou minimizase o perigo da súa presenza en áreas poboadas.

Nesta polarización entre detractores do eucalipto e negacionistas da súa problemática, óbviase, por unha banda, o papel que xogan estes cultivos forestais na economía rural, no tecido industrial e en toda a cadea de valor do sector da madeira. Por outro, rexéitase a literatura científica e a extensa casuística que ilustra os impactos ambientais negativos destas plantacións sobre a paisaxe, a biodiversidade ou o seu magnífico comportamento como combustíbel durante os lumes forestais.

Porén, a semana pasada produciuse un punto de inflexión nesta discusión que supón un raio de esperanza para o monte galego. O Conselleiro de Medio Rural anunciou durante o debate do Plan Forestal a proposta de suspender temporalmente a autorización de novas plantacións de eucalipto, algo confirmado polo Presidente da Xunta de Galicia o pasado xoves. O feito de que o anuncio chegase de xeito trapalleiro, formando parte do mesmo paquete que o máis que polémico Plan Forestal aprobado en solitario o Partido Popular, non debe embazar que podemos estar diante dun cambio de tendencia. Un debate, o do Plan Forestal no Parlamento Gallego, que se cadra nin sequera reflicte acaidamente os novos aires no sector forestal galego.

A moratoria ao eucalipto é unha demanda histórica e recolle parte do espírito da proposta da sociedade civil galega, que durante 2018 promoveu unha iniciativa lexislativa popular que recibiu o apoio de 42.000 sinaturas e na que se pedía un novo modelo forestal onde as plantacións de eucalipto non seguisen a ampliar o seu dominio do territorio. Esta proposta seguía os pasos de Portugal, cuxo goberno decretara unha moratoria ao eucalipto en 2017 para pular por unha planificación forestal e económica máis racional. Tamén é coherente coa posición lanzada en 2011 por máis de 20 organizacións ecoloxistas e de conservación de todo o Estado español, declaración que foi denominada Unha visión común sobre o problema das plantacións de eucalipto. E, por último, a demanda dunha moratoria ao eucalipto aparece reiteradamente no discurso ecoloxista ibérico e vai contando cada vez cun maior grao de comprensión por parte dos actores económicos e políticos.

Non chegamos a ningures, mais ábrese unha porta.