Ía comezar explicando que a dos 30 é a década na que saen á luz as grandes contradicións, pero ese titular serviría máis para captar a atención do público millennial que como reflexo da realidade. Falaría de min, dos meus amigos e das persoas que me rodean. Estaríao empregando unicamente para sinalar as miñas pequenas decepcións tendidas ao sol diante de todxs. En realidade, o que quero dicir é que a maioría dos problemas que se me ocorren para abrigar baixo o paraugas deficiente desas “grandes contradicións” teñen que ver, sobre todo, co desclasamento —ou coa total ausencia de conciencia de clase, ou, o que é peor, coa súa invisibilización— máis ca con ningunha fenda xeracional, mesmo se esta existe.

Estou falando de mercar un piso. De ter trinta anos (ou vinte, corenta, cincuenta…, tanto ten) e decidir mercar unha casa. Ou querer seriamente —con moitas ganas e notificacións activadas en portais inmobiliarios— converterse en propietario. Ou, mellor aínda, sexamos precisos: non estou falando de mercar un piso, un terreo, un teito, un anaco de chan a diferentes alturas, senón de ser xa propietario por nacemento. Porque os xa propietarios entran en Idealista coa tranquilidade coa que un corpo musculado abre Tinder ou Grindr.

Nestes últimos meses, fun descubrindo que a cuestión da clase propietaria é hoxe un tema máis íntimo ca nunca. Probablemente o foi sempre, pero revélase máis persoal agora porque a crise da vivenda a puxo no ollo do furacán. Lembrades esa sensación ao final do instituto, ou xa na universidade, ou no voso primeiro posto de traballo, ao descubrir de súpeto que vos separaba un mundo respecto dese compañeiro que ata entón parecía mais ou menos igual ca vós e agora xoga ao tenis ou ao golf? Ese que mercou un SUV porque quere fillos ou un coche ridiculamente caro con feitura deportiva. Poida que no voso caso sexa alguén que viaxa constantemente en momentos do ano nos que os demais traballan. Ou se cadra non, ao mellor non reúne ningunha das condicións anteriores, porque non ten por que haber nada de caricaturesco na clase propietaria, ao contrario, ás veces só a acompaña un deslizarse pola idade adulta con maior facilidade ca nós, cun impulso invisible case sempre cheo de cartos e, agora mesmo, tamén de casas.

A situación do alugueiro e os prezos da vivenda en todas as partes do país fan que se convertese nun factor determinante mercar a tempo. É dicir, que ante a imposibilidade de estar buscando terreos mentres cursabamos quinto de primaria, a cuestión xeracional xoga esta vez un rol importante. Daquela, ábrese a fenda? Si e non. Penso nos meus pais en 2004 e regresa a idea de que sempre houbo quen podía mercar e quen non mercou nunca. Pero non deixedes que a historia familiar me arrastre. Eu, igual ca Rimbaud, serei de raza inferior toda a eternidade.

De modo que se mercar a tempo non é unha opción, cal é a couza que roe por dentro as relacións millennial? Pois ben, trátase dun conflito galego secular: as herdanzas, o patrimonio xa adquirido, a vantaxe de non ter que preocuparse pola vivenda, senón pola súa reforma, polas súas características e as comodidades que ofrece. Esa preocupación privilexiada. Esa zona inmensa de confort que modifica a visión do mundo.

Vivimos unha época na que se fai difícil asumir que —malia aos impostos de patrimonio e sucesións— non todos somos iguais ante a incerteza. E xa non é necesario nin sequera ser rico ou aburguesado. Bastan 70 ou 80 metros cadrados no centro da cidade, un apartamento coas ventás vellas no que antes foron arrabaldes, unha ou dúas prazas de garaxe aquí e acolá, unha casa deshabitada na aldea. Todos eles propios antes de nacer. En propiedade.

Hérdase a tranquilidade. O traballo previo do apelido dun. E, por suposto, herdar está considerado case, case coma nacer: inevitable. Pero e se resulta que ese patrimonio familiar cae nas mans de alguén que se quere seguir considerando solidario, reivindicativo? Pódese ser rendeiro de maneira ética? Pódense, poño por exemplo, axitar chaves en alto nas manifestacións pola vivenda e saber que na familia existen un ou dous pisos baleiros e unha casa que esmorece? Pódese saír á rúa cunha pancarta e non pagar alugueiro e estar pensando en mercar un apartamento na praia? Queixarse dos prezos sen coñecer este ansiedade?

A dimensión moral arredor da crise da vivenda é algo que me pesa. Pésame a través de cada historia particular. Hérdase a conciencia se non se herdan as condicións? Deberían as vantaxes e desvantaxes duns e doutros crear culpas e rancores individuais? Non veño falar do que nos divide, senón facer visibles as contradicións dunha sociedade en crise, dun fallo do sistema que se filtra ao interior, poño por caso, dun grupo de amigos que evitan durante anos certos temas arredor da terraza dun bar, procurando non facerse dano porque se queren; dunha familia na que se abandonaron as comparacións cando os nenos deixaron de xogar e tiveron os seus primeiros traballos. Pregúntovos: que ética persoal soluciona isto? Que traumas crea a invisibilización destas diferenzas? Quen está pagando 800.000 euros por ter vistas aos catro carrís da rúa Romero Donallo? O sistema é perverso. Nós, un pouco, tamén.

“Quen decidía cantos conselleiros debía ter un rei?”. A pregunta chega —coma case todas as cuestións interesantes— de improviso. Lánzaa un rapaz ao fondo da aula. No interior escuro e viscoso da miña cabeza, sae disparada unha pelota de pimpón. Rebota unha e outra vez, colle velocidade pasando de imaxe en imaxe, de feito histórico en feito histórico, de dato en dato. Cando non teño unha resposta que encaixe de maneira suave no espazo que abre a dúbida, trenzo fíos. Aperto nós. Todo ten que ver sempre con outra cousa. Así que nesta ocasión, non sei como, acabo explicando que o de menos nesa pregunta é o rei. O importante non é quen goberna, senón quen sostén o poder. Falamos do século XV, pero, nese preciso instante, refírome tamén a todos os que viñeron antes e aos que virían despois. Aos reis e aos que ocuparon o seu lugar.

Nunca me gustaron as grandes figuras políticas. De feito, aborrezo a política con nome e apelidos. Detesto as campañas electorais. Odio os liderados e parécenme ridículas as xestas individuais. Desconfío dos rostros nas moedas. Da Historia gústanme as datas e os pobos. Os espazos e a masa. O alumno, claro está, pídeme que concrete. Explícolle que despois dun rei sempre viña outro. Fálolle de que o poder, en realidade, ten moitos rostros e pouco memorables. O conselleiro bísballe ao rei na orella os humores dos súbditos sobre os que goberna. É dicir, o poder, sabédeo, é noso. E daquela, intento recrear para o alumno o espazo do Salón de Xogo de Pelota o 20 de xuño de 1789. Fálolle dos ventres dos estaleiros en Vigo no inverno de 1984. O Terceiro Estado. O proletariado.

Pero como se lle explica isto a quen aínda agarda respostas inmediatas? Abondan a Revolución Francesa e a loita sindical para convencer un adolescente sobre a importancia do seu papel no devir do mundo? Imaxino que non. Eu mesmo tardei anos en comprendelo. Esquézoo aínda de cando en vez. Un líder é a falsa promesa dun cambio inmediato, pero as cousas suceden cun ritmo distinto, un compás lento. Estes días, pensaba en como o “Non á Guerra” e o “Nunca Máis” non frearon de inmediato a masacre en Irak, nin purgaron os responsables da catástrofe do Prestige. A desmemoria convéncenos de que os grandes movementos sociais fracasaron. Non obstante, estou convencido de que sen ningunha desas manifestacións, non viviríamos hoxe nun país que condena o xenocidio en Gaza e se amosa contestatario ante os abusos de Trump.

No último episodio do podcast Delirios de España, conducido polo xornalista Juan Sanguino e centrado esta tempada na entrega dos Premios Goya do “Non á Guerra”, citábase precisamente o célebre discurso de Javier Bardem cando subiu a recoller o seu cabezón por Los lunes al sol. Bardem recrimináballe daquela a Aznar que a maioría parlamentaria non podía ir en contra do clamor do pobo, do estalido nas rúas. Visto dende hoxe, sinto que a nosa forza —salvo nos estalidos de violencia, nas sucesivas revolucións— é un magma lento. Que o importante é que esa lava que asolaga prazas e pancartas solidifique correctamente cando alcance o mar e non esboroe máis tarde.

Nas últimas semanas, non é Felipe VI quen recoñece os abusos da colonización de América, nin Pedro Sánchez quen se opón a Trump e á covardía da Unión Europea. Non son eles os que actúan ante a inxustiza, senón a historia do pobo sobre o que gobernan. A rei morto, multitudes. E en tempos de incerteza como os que vivimos, quen debería decidir cantos conselleiros ten un rei? Supoño que todo o mundo menos el. E iso, en realidade, é o único que importa.

A Xunta vén de anunciar en Fitur hai apenas unhas semanas o futuro Camiño do litoral, o ambicioso proxecto de unir os 1.300 quilómetros da costa galega a través dun itinerario que se poderá percorrer a pé ou en bicicleta. A iniciativa non aparece acompañada polo de agora nin de medidas ambientais robustas, nin de estudos de impacto transparentes. Pero acaso alguén quere informarse sobre esas minucias nunha feira internacional de turismo? Aquilo tiña que ser unha festa, non un mitin ecoloxista. Quizais por iso, a titular de Medio Ambiente e Cambio Climático, Ángeles Vázquez, preferiu insistir na presentación á prensa en Madrid —onde se non?— en que “Galicia é Camiño; Galicia é litoral; Galicia é calidade”. A falta de articulación no discurso e o lema de chiringuito —de praia, pero tamén político— parecen feitos á mantenta para o ton irónico deste artigo, pero créanme, o mellor de todo isto é que non tiven que inventar nada, todo está na nota de prensa que a web oficial da Xunta ofrece sobre o acto. No mesmo texto, nin rastro da preocupación pola presión —directa ou indirecta— sobre ecosistemas fráxiles como areais, dunas, ou tramos xa degradados polos procesos erosivos. Brillan tamén pola súa ausencia as referencias á saturación dos servizos ou o posible descontento da veciñanza afectada.

Os dous millóns de euros proxectados como orzamento inicial —aínda que escasos, ninguén dubida de que a cantidade se poida ampliar tratándose de explotación turística— están pensados para o investimento directo no acondicionamento das infraestruturas. Toca a uns 1.600 euros por quilómetro. Non dá nin para medio ano de viaxes entre Santiago e A Coruña pola AP-9. Pero todo se andará. Este novo camiño sen apóstolo trae ademais baixo o brazo unha aplicación móbil: a APP Conecta litoral, que guiará ás viaxeiras e viaxeiros a través dun sendeiro que —cito textualmente— “representa a materialización de Galicia Calidade”. Fíxense que son palabras maiores. Iso non o pode dicir nin a app do Sergas.

Mais non vaian pensar que este é un camiño ideado unicamente para a xente que vén de fóra, para os turistas que xentrifican —coa axuda dos particulares e o amparo das institucións— as vilas da nosa costa e a súas cidades. Diso nada, porque por se todo o anterior non fose suficiente, o Camiño do litoral, anuncia a Xunta, servirá para “vertebrar territorio”. Lendo isto, e como rapaz do interior da Costa da Morte, imaxino que —a pé ou en bicicleta— esta nova atracción turística traerá consigo ao rural servizos básicos de sanidade, educación e transporte. Que fará que pasen máis buses de liña e que estes veñan cargados de persoal sanitario, peóns agrícolas, profesorado, xente con gana de quedar. Que reactivará a economía dos concellos menos densamente poboados. Que acabará coa soidade non desexada. Imaxino, si, que iso é o que entende a Xunta por vertebrar un país, por conectalo e dotalo de cohesión. Pero se cadra non. Que saberei eu que nunca quixen ser conselleiro de nada.

Hai exactamente un ano, a mesma Ángeles Vázquez reivindicaba Galicia como “refuxio climático natural” en Fitur para “atraer visitas en calquera época do ano”. Prometía “confort, seguridade e descanso” para os visitantes. A min, a insistencia da persoa á fronte das políticas medioambientais e contra o cambio climático da Xunta por estar nunha feira turística faime sospeitar cousas, pero non direi cales. Pola contra, preguntareime aquí se Vázquez coñece o significado exacto de “refuxio climático”. Se sabe o que é un refuxiado. Se desexa para a cidadanía galega ese status: refuxiados dentro do seu propio país, do seu territorio espoliado.

Nunca esquecerei o slogan de Feijóo nas eleccións autonómicas do 2020: Galicia, Galicia, Galicia. Así, sen máis. Tres veces. Coma quen o pronuncia ás escuras fronte ao espello do baño e despois bota a correr con medo de que se lle aparece unha rapaza morta ou o diaño. Unha lenda urbana. Que é Galicia para o Partido Popular? E o litoral para Ángeles Vázquez? Que todos vivimos dentro dunha marca —a identidade (aínda máis a colectiva) é un concepto demasiado complexo e perigoso segundo os poderes fácticos— é algo que xa asumín no caso galego e no de parte do estranxeiro. Sei que esa é unha dinámica que nos excede como pobo. Pero aínda así, non deixa de arrepiarme que Galicia sexa “calidade”. Que cada vez que Galicia é calidade, non deixe de ser conflito, desigualdade, precariedade, abandono, eucaliptos, terra queimada, parque eólico, falta de cobertura —móbil e sanitaria—, casas sen xente, xente que morre soa. Poden o decorado e a propaganda substituír a realidade? Poden anular ou silenciar as preocupación reais das persoas que habitan un lugar e o conforman? Vertebrar non é trazar unha liña azul sobre o contorno dun mapa. Deste lado nós e do outro o océano. Un lugar para ser visto e non vivido. Galicia, Galicia, Galicia. Para quen é o país que pronunciades?

A primeira manifestación que sentín como propia protagonizouna, entre outras persoas, miña avoa. En realidade foi máis ben unha concentración pequena. Xente achegándose curiosa e axiña enfadada. O Galicia Noticias da TVG visitaba o cruce no que está o bar dos meus avós, porque a veciñanza quería reclamar que se fixesen beirarrúas en lugar dunha vía de servizo nunha das estradas que sae da rotonda. Ao pé desa estrada, a casa de miña tía. Na televisión, miña avoa: “E se traen os camións, pois atravesámoslles os coches diante. Ou atravesámonos nós. E despois que pasen por enriba dos coches e por enriba de nós, se queren”. Naquel momento, rimos todos. Eu gravei as imaxes enfocando a pantalla directamente coa miña cámara dixital. Encadrei con pulso firme a indignación da avoa e a defensa dos intereses da súa filla e da súa neta. Aquel vídeo reproduciuse tantas veces ese ano en ceas e xantares que o sei de memoria. “E despois que pasen por enriba dos coches e por enriba de nós, se queren”, repito. Hoxe, xa case dúas décadas despois, soa lixeiramente diferente. E alí están as beirarrúas para pasealas.

No documental 360 curvas, Ariadna Silva Fernández e Alejandro Gándara traen ao presente a memoria das protestas populares acontecidas na Fonsagrada durante os anos 90 contra o desleixo das distintas administracións, que os foran deixando a vila sen servizos, illada do mundo e, cada vez, con maior dificultade para resistir. O filme tece dous fíos: a cuestión da permanencia e a das revoltas. É dicir, 360 curvas fala dun corpo que agoniza. A medida que o retratan éme familiar o seu recendo, as súas cores, os seus xestos. A vida na montaña —tanto ten a altitude ou que neve ou non— comparte un mesmo corazón: a Fonsagrada, os Ancares, Mazaricos. Nunha das moitas pintadas reivindicativas que se amosan a través de material de arquivo, lese con sorna: “Tranquilos: imos vivir do mar!”. E aquí nos tes, trinta anos despois amoreados ao longo da AP-9.

Hai uns días, o INE facía público o Nomenclátor do 2025 e Galicia aparecía de novo como a comunidade autónoma con máis entidades de poboación singulares: unhas 30.500, fronte, por exemplo, ás 6.000 de Asturias, segunda na táboa. A dispersión xeográfica forma parte da nosa historia e, aventuro, tamén do noso carácter. Esa rede de lumes acendidos —hoxe ventás con luz— debuxa un sentimento forte de pertenza, un vínculo emocional coa terra e co territorio que ás veces nace do amor e outras da rabia. A dispersión non sempre tivo que ver coa soidade.

“Esto érache un pueblo cando estaba cheo de xente. Hoxe, é unha merda”. Fala, dende o presente, unha das persoas que pasou pola cadea despois das coñecidas como “movidas” da Fonsagrada. Outro, compara os lategazos das porras eléctricas dos antidisturbios vidos de León cos roces co pastor eléctrico. E case sorrí. Na metade do documental, a veciñanza da Fonsagrada maniféstase no presente para esixirlle ao Sergas manter os servizos do seu Centro de Saúde. Nas imaxes, unha ducia e media de persoas. Habían ser centos nos 90.

Mais non todo ten que ver co dereito a permanecer, senón tamén cos modos. O protagonismo no documental lévao un matrimonio emigrado a Bilbo cuxo fillo decide regresar agora á casa familiar. Os homes falan da xeografía. Do lugar. O pai evoca con nostalxia topónimos, plantacións. El participou nas revoltas dos 90. A nai, en cambio, pensa no tipo de vida que impón a montaña —eu diría, aínda hoxe, a meirande parte do rural— e no lugar que as mulleres ocupan dentro dese sistema. Sorprende que ao longo do filme elas apenas teñan voz propia en comparación con eles. Ou que, de tela, o seu relato non se retrate coa mesma épica menor, senón que resulte acaroado, coma un zunido algo molesto aguilloando a nostalxia dos demais. Porque a realidade é que esa muller non quere regresar de Euskadi —aló o ocio, a socialización, encargar comida fóra un domingo— para volver asentarse na aldea da que marchou —limpar a casa, ir á vila tomar un café, as horas en soidade. Cara ao final do filme, cando se reúnen arredor dunha cociña de leña os máis novos —nacidos a finais dos 90 ou nos 2000—, son outra volta eles os que toman a palabra con máis vehemencia. Así pois, queda claro que a lembranza das “movidas” representa a loita pola posibilidade de permanecer no lugar no que se quere estar. Pero serven o relato do retorno, o futuro esperanzado e as imaxes do pasado para cambiar o sistema heteropatriarcal que rexe neses espazos? Esta é para min unha das grandes preguntas que 360 curvas deixa no aire. Ao servizo de quen se pon o poder do pobo? Que épica traemos ao presente?

Non sei en que momento aprendín a expresión “acudídeme, veciñxs!”. Sería, o máis seguro, durante unha burla ou nunha historia vella. Por exemplo: miña avoa querendo atravesarse diante das máquinas e dos camións para que non fagan as vías de servizo. A cámara enfócaa a ela e a outras veciñas que coñezo e me viron medrar. Na Idade Media, e ata ben entrado o Antigo Réxime, ese “acudídeme, veciñxs” activaba o deber de auxilio, convertía a comunidade en testemuña directa da inxustiza. Eu vin agora entrar os antidisturbios na rúa e na Casa do Concello da Fonsagrada. Vin como batían nos homes. Vin correr mulleres. Vin como forzaban a porta para poder entrar e desaloxalos do lugar preciso onde reside o poder da democracia. Vin a forza do Estado español esmagándoos. Recoñezo aí as convulsións dun corpo colectivo que hoxe segue esmorecendo e deshabitándose. “Non hai posibilidade ningunha de que nos condenen a todos!”, berra animado un home diante do clamor popular das reivindicacións. Daquilo, pasaron xa trinta anos. E acaso non conseguiron dispersarnos?

Hoxe escríboche a ti, que estás tan queimado coma min, mentres o mundo parece derrubarse. A ti, que colapsas sen saber moi ben por que e sentes ao mesmo tempo gana de durmir, de abandonar, de saír de festa, de camiñar ou correr durante quilómetros, de non pensar en nada, de comezar unha campaña de axuda, de chamar por teléfono e colgar ou unirte a calquera manifestación, porque xa tanto ten o que: hai tempo que a causa é unha e é a mesma. Sospeitas que sempre foi así. Escríboche no preciso instante en que quererías que o mundo parase ou desaparecese. Si, que desaparecese o mundo. Que a casa na que vives, a parroquia, a vila, o barrio, a cidade enteira, se desprendesen do mundo coma o cuarteirón dunha laranxa —cos seus rostros coñecidos e descoñecidos, co seu clima adverso ou agradable— e existisen sen contacto co exterior, aboiando no baleiro. Case, case coma se o baleiro fose a paz e non outra cousa.

Esta sociedade da que formo parte —o termo é abondo impreciso e así quero que sexa— non sabe xa onde mirar, que máis dicir. Pola mañá, expoño nunha clase de literatura as causas da Reforma Protestante. Falo dos abusos da Igrexa Católica a finais da Idade Media. Explico, a continuación, a Contrarreforma. Refírome aos santos. Detéñome case sempre en San Lourenzo. O soneto que lle dedica Quevedo gústame especialmente. A violencia gráfica do martiroloxio educaba a poboación, arredábaa do pensamento crítico.

Horas máis tarde, de volta á casa, no tren, penso en Donald Trump coma unha sorte de icona dos abusos. Un santo monstruoso. Aparecen el e Julio Iglesias. E Ayuso defendendo a Julio Iglesias. E Ana Obregón. Aparecen todos xuntos na miña cabeza coma nun episodio de South Park feito a correr. Será o cansazo. Pero o caso é que estas e non outras son as imaxes que saturan o tempo no que vivo. Os arquivos de Epstein, o petróleo de Venezuela, Groenlandia e —cada vez máis ao fondo— Palestina, quedan eclipsados pola caricatura, polos xigantes e cabezudos e os seus xestos grandilocuentes. Hai demasiadas cousas pasando sen que se tomen medidas. A imaxinería do tempo no que vivimos prevalecerá, criará mozos e mozas que terán como exemplo directo o uso da forza, o cumprimento inmediato dos caprichos dun abusón.

Están sucedendo demasiadas cousas sen que ninguén tome medidas. Ás veces pecho os ollos e imaxino que un adulto —unha mestra (é esa a miña representación mental de Deus?)— entra na sala, pide silencio e comeza a arranxar as cousas. E iso, a posibilidade de que un terceiro asuma as culpas, de que sexa el o responsable de mover ficha, alíviame. E é perigoso ese alivio. O mesmo ca pensar que a paz —sexa iso o que sexa— consiste en aboiar suavemente no baleiro, e non no tecido complicado das mans dadas, dos acordos e desacordos, da mirada difícil do Outro.

Que depende de nós? É unha pregunta que me asalta a miúdo, sobre todo agora que volvín ás clases e vivo rodeado de adolescentes —en realidade, o mundo está cheo deles, busca os seus rostros pola rúa e quizais sintas a inquietude que eu sinto, ese tremor de futuro. De min depende que a frustración non me paralice. De min depende non querer evitar a imaxe grotesca do mundo hoxe. Non apartar a vista mentres sucede. Depende de min que non me arrastren á indecisión nin os golpes duns sobre a mesa, nin as malas decisións daqueles, nin a falta de axencia destoutros. De min depende subir e baixar do tren pensando en todo isto. E escribirche a ti tamén depende de min. A ti, que estás tan queimado que queres que todo pare. Escríboche a ti para dicirche, de cando en vez, que non te rendas, que todo depende de nós.

É Noiteboa e o ceo do solpor vaise despregando sobre nós mentres viaxo con meu pai pola autovía. Ao fondo do fondo, un muro de nubes escuras impide ver a posta de sol. Son tan mestas que, se non coñecese de memoria esta paisaxe, confundiríaas cunha cordilleira. El acaba de saír de traballar e ten ganas de que falemos. Busca unha distracción. Eu preferiría viaxar en silencio. Non contarei aquí o que nos dicimos, porque sería traizoar a súa confianza. En vez diso, escribo sobre o lugar que eu ocupo na conversa: sei que podería facer que todo fose máis doado, que fluíse mellor, pero non quero. Non podo.

Este Nadal, máis ca nunca, penso en se é posible sentirse expulsado dos lugares dos que marchamos algún día: unha conversa, unha mesa grande ou pequena, un espazo. Para uns será a familia; para outros, un grupo de amizades ou unha cea de traballo. Poida que as tres cousas ou ningunha. Conseguimos colocarnos a resgardo, nun lugar seguro, pero sen coro. Non falo da envexa nin do resentimento, senón da constatación de que, ás veces, a pertenza é algo que acontece fóra de nós. Neses días —nestes días— eu confíome á escritura.

Resúltame difícil non romantizar estas datas rodeado de panxoliñas e paisaxes nevadas que nunca vin. Culpo desa dificultade ao consumismo, ás películas, aos traballos manuais que faciamos na escola. E, ao mesmo tempo, son o primeiro en defender que negar por militancia calquera forma de romanticismo resulta igual de nocivo ca militar nel. A desconfianza non pode ser nin unha postura moral, nin unha navalla multiúsos. Condenar a familia, o amor, os vínculos duradeiros e todo aquilo que pareza normativo ou sexa herdado, empobrécenos tanto como idealizalos por obrigación.

Sei que a tensión que describo —este desasosego de non facer pé— é cada vez máis común. Antes, reservábase sobre todo para as identidades disidentes (pobres rancorosos, maricas, solteiróns e solteironas). Non confío na familia tradicional, pero tampouco na elixida cando se entende como substitución automática da primeira, como promesa de calor, mesa posta, ruído de voces, risas, copas. Nos últimos anos, as miñas relacións atomizáronse ata límites insospeitados: vínculos intensos pero breves, afectos reais pero dispersos, encontros sen unha arquitectura común. E aínda así —supoño que é importante subliñalo— non estou só. Daquela, que significa o Nadal para min? Unha vez máis, confío na bondade dos descoñecidos (grazas, Tennessee Williams).

O feito de non estar só non significa ocupar un lugar máis cómodo na conversa. Se penso na liberdade, non o fago xamais como consigna ou como épica, senón na súa versión máis fráxil, pegada á pel: todas as decisións ás que demos en chamar vida propia. A liberdade é a intemperie de elixir? Diría que si, pero entón esquecería os demais, as súas circunstancias, os límites que non escollemos. A liberdade é un lugar sen coartada ante o mundo.

Dende hai uns días, acompáñame o cadro Šid baixo a neve, do pintor serbio Sava Šumanović. Ao principio, crin que se trataba dunha perfecta postal de Nadal e coloqueina na parede a carón do escritorio. Aí a neve, o sol de inverno, o camiño que se abre. Un tarda un tempo en reparar no silencio que o envolve todo. Tarda en ver os postes sen lámpadas nin cables de teléfono. As casas sen ventás. A estrada sen fin. Podo imaxinar como a neve amortece calquera presenza individual en Šid: un paso, unha palmada, unha voz, un home. Šumanović morreu en 1942, durante o xenocidio serbio da Segunda Guerra Mundial. Hoxe, ese detalle fai máis ruído. Recoñecemos o seu estrondo. Velaí a postal.

Mentres avanzamos pola autovía e meu pai segue intentando que eu pique na conversa —coma unha troita acurralada—, penso se terá sentido un artigo coma este: un que non dea respostas, nin diga que está ben ou que está mal. Un que fale da soidade e non estea seguro de se é un lugar seguro ou asfixiante. Un que diga que en todas as partes nos vai faltar algunha vez o aire. Nado en círculos? Cae a noite e escribo. Confío, dalgún xeito, en que esta sexa tamén unha forma de chegar.

Aproveito que escampa para saír camiñar. Remontarei o curso do río, monte arriba, como fixen outras veces. En realidade, nesta época, o camiño e o río son case a mesma cousa nalgúns tramos. Hai por todas as partes fíos de auga repenicando dunha pedra á seguinte. É por iso, imaxino, que as lousas nalgunhas partes do sendeiro teñen cantos redondeados e están puídas: porque a auga segue circulando entre elas e lambéndoas ano tras ano agora que o gando e os humanos xa non o fan. A simple vista, son incapaz de saber se a corrente foi entrando no camiño que crearon os meus antepasado durante séculos ou se, polo contrario, eles aproveitaron o traballo das ramificacións que abría o caudal no inverno.

Na metade do paseo, saio do bosque e chego á pista asfaltada. Á dereita e á esquerda xa todo son eucaliptos. Inspiro profundo para encher os pulmóns co seu recendo trala chuvia. Ten varios aromas o eucalipto: cando está mollado, apágase. Mentres seca ten un aroma de infusión. E baixo o sol continuado do verán pode chegar a ser insoportable ao mediodía e embriagador na primeira hora da noite. “Odio os eucaliptos”, dígome. “Odio este inmenso eucaliptal”. E mentres o penso sei que, se desaparecesen todos os eucaliptos e repoboasen o monte enteiro coas árbores que lle pertenceron durante milenios, borraríase tamén con eles o aroma da miña adolescencia, as veces que percorrín esta ruta arriba e baixo para acalmar o corazón despois dunha ruptura amorosa, os sprints en bicicleta.

Pásame o mesmo cando visito os encoros da Fervenza e Santa Uxía. Cando, indo a Carnota, vou contando os aeroxeradores que puntean a costa. Son incapaz de lembrar unha paisaxe anterior a esta e, porén, tamén sei recoñecer o que hai nelas de humano, o que está errado, o que nos quitaron para poñer todo isto no seu lugar. Mais, onde queda a emoción? Que fago cos meus recordos? Transformamos o relevo a unha velocidade que non só é difícil de asumir para o planeta, senón tamén en termos de pertenza. A política é emoción. Eu sei que Galicia é un enorme eucaliptal e iso é terrible. Sei que venden —vendemos— a nosa terra , que a esgotamos e con ela esgotamos os nosos recursos, que nos convertemos nunha xigantesca cabeza de misto. Pero: onde queda o recendo dos eucaliptos nos veráns en que desexaba por enriba de todo que un mozo me bicase? Onde as figuras de meu pai e de meu tío indo pescar ao embalse —aínda homes novos— baixo os meus ollos atentos e sorprendidos de neno? O cesto de vimbio, o brillo da troita.

Sei que cada vez será máis difícil para o activismo lidar co contraditorio das emocións, da pertenza a un lugar saqueado. Pensemos se non na arqueoloxía industrial: a panificadora de Vigo, o complexo de Massó en Cangas... Ambos modificaron a vista sobre a ría. Pareceríanos tan imposible que no futuro haxa mozas e mozos que non imaxinen debuxar o perfil de Tambo sen veren erguerse tamén as chemineas apagadas de Ence?

Este non é un artigo sobre o que está ben e o que está mal. Sei perfectamente que cousas coidan da miña paisaxe e das persoas que a habitan e cales non. Pero recoñezo asemade que a paisaxe é modificada de maneira irreversible en Galicia practicamente a diario e que, tamén a diario, a camiñan persoas novas, miradas limpas que descoñecen o que alí puido haber antes. Será suficiente educalos para que combatan os seus propios recordos? Como evitar a desmemoria? E, sobre todo, como deixar de amar un territorio ferido?

No Cancioneiro Popular Galego, Dorothé Schubarth recolle na Picota —Mazaricos— en maio do 79 esta copla: “beliño vouche velando / fixech’a cama no río / a iauga vaicha levando”. Cántoa con melodías distintas cada vez que remonto o camiño do río. Pregúntome que foi antes: o lugar sobre o que adormecen os amantes ou a auga? O aroma a eucalipto ou este sentimento de culpa?

Aconteceu hai cousa dun mes. En Madrid. Despois de pasear por unha verbena de barrio cunha amiga, baixo á estación de metro e agardo na calor sufocante da plataforma. Non deixa de sorprenderme o xeito en que o verán máis insoportable está devorando as demais estacións sen que poidamos facer nada. O tren chega e vomita de súpeto unha pequena horda. Baixan amoreándose. Son vinte rapaces —se cadra máis— co brazo en alto mentres berran “¡Pedro Sánchez, hijo de puta!”. Unha e outra vez. Pasan diante de min coa mesma forza coa que o tren saíu do túnel. Quedo calado e subo ao vagón. Dentro, o chan está pegañento polo alcohol e hai algúns cristais rotos. Son os restos do fervor, o cuspe das lesmas pola noite. Recoñezo ese rastro como propio; outros días, noutras circunstancias. O clamor da turba aínda resoa ao lonxe. No tren, un rapaz queda berrando: “¡Pero si yo soy de los vuestros, que soy de falange!”. E escacha a rir mentres se pechan as portas. Despois, senta preto de onde estou e moumea: “Hay que ser subnormales...”. Parece resignado e tamén algo borracho. A medida que o tren avanza, vaise instalando en min un malestar. Acumúlanseme os máis de vinte mozos maiores de idade facendo o saúdo romano. A ducia de testemuñas silenciosas que axiña pasaremos a pensar noutra cousa. As cámaras de seguridade. A idea de que todo aconteza nun espazo público perfectamente controlado. Non haberá ningunha consecuencia. A situación repítese en todas partes, seino. A tolerancia acabará por nos matar.

A semana pasada, o CIS facía público que máis do 17% dos mozos de entre 18 e 24 anos cre que o tempo da ditadura franquista foi mellor que o da actual democracia. Leo a nova a través das redes sociais. Compártena sobre todo docentes. Xente nova coa que estudei na facultade e que leva só uns poucos cursos dando clase. O primeiro que penso é que un 17% segue sendo unha minoría fácil de manexar. O segundo, que ninguén a manexa, que absolutamente ninguén a couta. Todo ese profesorado está preocupado porque sabe que non sempre é posible reverter a situación dende as aulas. A educación é unha ferramenta fundamental, pero debe haber outras.

Ante o desencanto cun mundo que acumula crises e un sistema económico que o goberna moi por enriba da marxe política das administracións públicas, un mundo onde se impón o illamento a base de metas inalcanzables, parece lóxico que para parte da poboación a nostalxia sexa unha resposta natural, unha ficción con base pseudocientífica. Porén, nin así seriamos capaces de organizarnos en torno a un inimigo concreto. O fascismo infiltra a linguaxe, non precisa estes días vestir uniforme nin consignas perfectamente recoñecibles, campa polas redes sociais e chega aos patios de instituto. E quizais aí, si, o poidamos deter durante un par de horas, uns meses, se cadra uns cantos anos: deste lado dos muros dos centros educativos intentamos que así sexa. Pero de que serve se despois o atopamos con total impunidade nunha parada de metro, nunha praza fronte a fronte con outros manifestantes, en calquera espazo público?

O fascismo de baixa intensidade, que a miúdo se relaciona de maneira estreita co pasado franquista, semella sempre inofensivo, case invisible ata que emerxe e, mesmo neses casos, algo minoritario: caprichos de xuventude ou senectude e cousa duns poucos. O risco desta capacidade de transixencia que desenvolvemos especialmente nos últimos anos e que nos acompaña desde a Transición é a de non comprender que estamos incorporando eses xestos ao clima da vida pública. Algo que debera parecer imposible, prohibitivo nun país coma o noso. É tentador pensar que nos últimos tempos —véxase o caso de Torre Pacheco— quizais é máis fácil estar orgulloso de ser franquista ca nun pasado. Que facer ante esta violencia que non obtén resposta? Acaso deberiamos agardar a que chegue de novo o tempo de ETA ou das GRAPO? A que estale a violencia a grande escala? Carece o Estado de ferramentas para borrar a Franco da vía pública 50 anos despois?

Cada sábado imaxino que o metro de Madrid descarga un grupo de pequenos franquistas sen importancia neste ou naquela estación. Teñen dezaoito, vinte, vinte e dous anos. Recibiron xa, nesa altura —estou seguro—, algún tipo de resposta moral e pedagóxica. Cruzáronse no camiño con persoas coas que mantiveron conversas civilizadas e informadas sobre o asunto. Recibiron respostas difíciles de rebater. E aínda así, non foi abondo. E agora que? Agora é o tempo da política e a comunidade, o tempo da cultura. Está nas nosas mans exixirlle ás autoridades que freen a escalada silandeira do fascismo nos espazos compartidos —públicos e privados— porque, mentres seguimos dando carta de naturalidade á conversa sobre quen tivo razón —se Franco ou as vítimas—, vainos devorando a nosa propia tolerancia, aumenta sufocante a calor do verán.

Non lembro prestarlle especial atención aos brazos dos meus compañeiros de instituto. Tampouco aos dos rapaces dos que me fun namorando ao longo dos anos. Nunca reparei demasiado nin sequera nos meus propios brazos. Na curva das súas formas, na súa firmeza tépeda. Moito antes, acode á miña memoria o bíceps de miña nai: duro, redondo, sen tatuaxes nin intención estética, hai xa máis de quince anos. Naquela época, ela limpaba e arrombaba as cazolas pesadas da maquinaria dun obradoiro de repostería polas tardes e cargaba co corpo dunha muller —da cama á ducha e da ducha á butaca— polas mañás. Imaxino que a práctica e o sacrificio a conducirían a certa facilidade, a facer seu o peso dos demais. Lémbroa sorrinte, contraendo os músculos e poñendo posturas ata facernos rir. Miña nai: a obreira forzuda.

Crin durante anos que un bíceps que medra era como un globo aerostático, como pan que leveda, como flotador que se incha. Agora sei que —salvo no xogo, cando o corpo aínda se permite medrar sen expectativas— un músculo precisa romperse mil veces para aparecer. A súa forma seméllase moito máis aos bordos dun suco aberto na terra. Respira ese mesmo esforzo.

Miña nai agárrase do meu brazo cando saímos pasear. “Xa se nota o ximnasio”, di divertida. E aperta xusto aí, onde se intúe tímido o froito do meu empeño. Sorrío con ela, pero o orgullo que sinto dura pouco, desínchase aseteado a mil bandas. Sei que o que me move a adestrar de novo non son sempre a saúde ou o pracer, senón a esixencia: a necesidade punzante de que os demais me vexan forte, suficiente, aceptable nas fotos, nos encontros, en fronte da mirada interesada dos descoñecidos.

O algoritmo de Instagram ensíname a diario libros, cans, comida italiana e os perfís de centos de homes moito máis guapos ca min. Ensíname sobre todo os seus torsos perfectos e, de cando en vez, as súas rutinas. Instagram, TikTok, X, calquera app baseada no scroll infinito das máquinas comecartos esfórzase por amosarme vidas supostamente mellores que a miña, dítame silandeiras pautas de “crecemento persoal” en apenas trinta segundos. No centro de todo, inamovible, o culto ao corpo. E moi pegada a esas peles tirantes e aos músculos que medran debaixo, percíbese constante unha soidade difícil de distinguir entre tanta imaxe pensada para o éxito. De cando en vez, chegan a min mensaxes tristes de homes que intentan nomear un baleiro inexplicable, unha falta de sentido. “Por que son desgraciado neste corpo?”, imaxino que se preguntan.

Un estudo da Fundación Mapfre sinalaba recentemente que o 50% dos menores cre que ter un bo físico é importante para ser aceptado socialmente. As redes sociais ensínannos —a min, a meu pai e tamén a millóns de adolescentes— que o ideal para alcanzar esa figura, ese anhelado endurecemento do espírito que é tamén anatómico, é emprender o camiño da soidade. De cinco da mañá, a nove da noite. Sós no ximnasio. Sós no traballo. Sós, ou competindo directa e indirectamente con outros. Sós, ou con xente idéntica a si mesmos. Nada que faga pensar que outros corpos, outras vidas e outros ritmos son válidos e satisfactorios.

Por veces, todo nestes influencers me resulta novidoso. Cedo ao engano. Pero a maior parte do tempo recoñezo neles —antes ou despois— o triunfo da mesma masculinidade solitaria de sempre. O home metrosexual dos 2000 e o tecno bro desta terrible década dos anos vinte non viñeron nada máis que a suavizar visualmente con cremas e fast fashion a mesma violencia estrutural de sempre, o mesmo individualismo capitalista, as mesmas cotas altísimas e extenuantes esixencias.

Nada disto é unha queixa contra o exercicio físico. Non é a carta resentida dun neno gay que sentía que calquera deporte en equipo era para el un lugar hostil. Aínda que o fose e o siga sendo. Trátase máis ben da constatación de que os menores que nos rodean acceden hoxe antes a estes estándares de corpos adultos. Á trampa da imaxe. Uns senten a corrente fría de aire que hai entre eles e o molde no que deben encaixar. Outros, afogan cinguidos contra as paredes dun perfil imposible. Os xogos infantís e os deportes de equipo ceden terreo ante o progreso en soidade. Hai nenos devorados na procura dun corpo duro, estético, visible.

Pese aos infinitos e informados discursos sobre a infantilización da sociedade contemporánea, acaso non estamos asistindo pola vía da estética ao adianto veloz do fin da infancia? Escóitoos comparar pesos e repeticións dentro das aulas. Catorce, quince, dezaseis anos. Acoden ao ximnasio despois do instituto. Supéranse a si mesmos e nunca é suficiente. Desaparece o seu triste bíceps infantil. Non hai lugar para a vulnerabilidade. O músculo sinala un único camiño. O corpo é o campo de batalla xusto antes de que se acenda a pantalla do móbil. Despois, esquezo —e esquecen— durante uns minutos todo canto escribín. Cólgannos dos brazos dous saquiños de tristeza.

Van abrir unha panadaría nova preto da miña casa. Sigo o avance das obras con curiosidade. O local está a medio camiño entre o meu edificio e a estación de tren. Estes días, retomo a ruta habitual ata o traballo a primeira hora de mañá e fago reconto dos cambios acontecidos ao longo do verán durante a miña ausencia: un par de negocios novos, a pegatina dun grupo de música no pau dun farol, unha ventá iluminada onde antes non había nada, as novas quendas dos camareiros no bar para madrugadores fronte ao ximnasio... Regresando á hora do xantar, sorpréndeme apuntando ao ceo da rúa Alfredo Brañas unha bandeira palestina. En realidade, hai varias repartidas por toda a cidade. Grandes, pequenas; públicas, privadas. Nunca reparara nesta. Emocióname vela recortada sobre o azul ao final da miña primeira xornada de volta á normalidade. Golpéame no estómago o xeito en que racha coa paisaxe da miña rutina. Prometo non acostumarme nunca.

O presidente da Deputación de Pontevedra, o popular Luis López, rogaba insistentemente os días previos ao paso da volta ciclista a España pola provincia que non se boicotease a etapa na que participaba, unha xornada máis, o equipo Israel Premier Tech. “Como non decatarse de que o que hoxe é Gaza, onte era outro problema e mañá será calquera outro? Porque o que importa en realidade é sempre axitar unha pancarta?”, preguntábase nun vídeo institucional menosprezando o conflito bélico máis relevante das últimas décadas nesta parte do mundo. E concluía: “Dereito á manifestación, si. Dereito ao boicot, nunca. Simple, non?”. Imaxino, por desgraza, que o papel que xogan políticos coma López no momento histórico que vivimos non vai ser lembrado con nomes e apelidos o día de mañá. Lamentablemente, a culpa e a vergonza, como o masacre, carecen de rostro pasado un tempo.

Na mensaxe do presidente da Deputación, atopamos a simpleza oficialista coa que a dereita —galega, española, europea, mundial— se nega non só a condenar a Israel, senón que empregan para normalizar o que acontece en Gaza dende hai meses. Unha proba máis tivémola esta semana ante a negativa de Alfonso Rueda a condenar o xenocidio no Parlamento galego ou, precisamente, nas declaracións recentes de múltiples políticos do Partido Popular rexeitando falar de “xenocidio”, din, porque ignoran se o é.

Luis López, que ignora tamén por militancia, mencionaba no seu discurso informal o dereito á manifestación e convertíao rapidamente nun xesto domesticado, nunca disruptivo, tal e como lle gusta historicamente que sexa a calquera facción conservadora. Ou mesmo, se me apuran, a quen sexa que goberne. Quizais por iso hai moito que sinto que a institucionalización das protestas —e, moi especialmente, o activismo en redes sociais— serven unicamente para desmobilizarnos. De maneira física ou simbólica, unha manifestación debera constituír sempre un xesto violento, unha sacudida para quen está de ambos lados da pancarta ou da bandeira. Un corpo a corpo.

Quérennos dóciles manifestantes e sábennos case sempre obedientes. “Simple, non?”. Xa cansaredes de saír á rúa, parecen moumear detrás de tanta calma, con tan bos modais e frivolidade. Temen, en cambio, o boicot cando se fai carne, cando a masa solidaria camiña decidida cara a un mesmo obxectivo: quebrar o consenso que os protexe.

Os rostro das veciñas, veciños e activistas que boicotean xornada tras xornada a participación de Israel na volta a España tampouco serán recordados, pero sérvennos de exemplo. Dotan de sentido o feito de saírmos á rúa para protestar. Son os seus brazos enlazados os que apertan a boca do meu estómago cando vexo unha bandeira palestina ondeando en calquera vila ou cidade. Comeza setembro. A vida segue, a loita continúa.

De neno, e tamén durante a adolescencia, sabía case sempre o nome e apelidos dos rapaces que me insultaban. Nunca foron xente anónima. Se non os coñecía, non tardaba en identificalos para poder baixar a mirada ao seu paso, camiñar máis amodo ou máis rápido, esquivar o balonazo. Algunha vez, denuncieinos diante do profesorado. Na casa nunca. Dábame vergonza. En ocasións eran eles mesmos —os adultos— os que oían o insulto ou escoitaban a palmada seca sobre a miña caluga estreita. Ás veces facían algo por impedir que se repetise; outras, non.

A impunidade daqueles compañeiros de instituto fíxome entender que o mundo era un lugar inxusto e violento. Durante algún tempo —pouco— crin que o era só para min, máis tarde souben que a violencia agroma en todas as partes, mesmo nas casas e nas vidas daqueles que me insultaban. Non é nunca gratuíta a agresividade, tampouco para quen a exerce. Non hai paz para os malvados. É dicir, non hai paz?

O medo é un idioma universal, anterior á fala. É tamén unha temperatura: a do impacto da ameaza sobre o corpo, sexa física ou verbal. A suor fría, as meixelas quentes, o tremor. O medo sobrevóanos como un anxo ou un morcego, e o problema é que o seu voo se pode adestrar. É por iso que a desconfianza, o escarnio, a violencia institucional e a comunitaria caen sempre do mesmo lado.

En Torre Pacheco, como en tantos outros lugares do mundo —agora mesmo e durante séculos—, o que importa non é o que outros decidan facer, senón a nosa resposta colectiva ante a cacería. Pero abonda con rexeitala a través das redes sociais? É suficiente con difundir os rostros dos implicados? Onde están os corpos que freen esa onda de agresividade? O disturbio ten que ser algo máis ca unha imaxe.

Encantaríame facer neste artigo unha análise demorada sobre o sino dos tempos, sobre as formas que a violencia ten de manifestarse periodicamente, sobre a súa capacidade para se transformar, cambiar de lugar, viaxar ida e volta no tempo e a través do océano, ocultarse aquí e alá baixo distintas formas e reaparecer sempre con contundencia. Pero o certo é que non sabería como. Non teño nin as lecturas, nin a audacia doutros opinadores. O único que podo ofrecer desta vez é a experiencia do meu propio medo, un barullo escuro, unha peluxe que se remexe dentro —todo o encollida que pode— e vive na boca do estómago como se esa fose tamén a porta do Hades.

O que quero dicir, é que cando vexo os rostros do odio en Torre Pacheco podo revivir o asubío da ameaza no oído e a incerteza sobre o propio corpo. Podo recoñecer eses rostros. Non son xente anónima, non é alguén que nacese onte vido do nada. Camiñan cada día ao noso carón.

Aquel que é perseguido, nunca encaixa na hexemonía do tempo e o lugar da persecución, porque o acento non é o acento correcto, o ton de pel o adecuado, a clase a idónea, o xénero o dominante, a historia a do vencedor. E iso distáncianos. Sentimos por un segundo que por moito que nos espante, non seremos nós empurrados fóra. Ou aínda non. Como moito, sentímonos un instante vixiados, sospeitosos de formar parte da diferenza.

O que está a acontecer non é un episodio illado. A violencia nunca o é, por moito que o pareza. Detrás do estoupido sempre hai algo máis. Sempre hai quen observa con pracer o voo do medo e sostén o outro estremo da súa correa. Isto non é só racismo, vai máis alá.

En Torre Pacheco escríbese estes días o relato do poder sobre quen pode habitar un lugar, con que lexitimidade, que lei imparcial rexe e nos protexe. Mentres, dende a casa, dende a vertixe e a seguridade que produce a pantalla dun teléfono móbil, sentimos ese barullo no boca do estómago. Quizais sexa tempo de cuspilo. Poñer o corpo e contestar cun fío partido de voz que sabemos quen son os que foron sementar o medo e coñecemos a estrutura mesma que sostén o seu odio. Dicir: aquí non. Ou, lembrando á Perséfone de Yannis Ritsos á saída do inferno: “que débiles son os fortes! —sempre temen que non os temamos todo o que deberiamos”.

Hai un día en que decides esaxerar aínda máis os xestos. Ese ton da voz que te delata e resulta indomeable. Hai un día no que te ves guapo cuns pantalóns axustados de máis e unha camisa demasiado fina, vaporosa. Hai unha fin de semana en que, canso de existir, procuras non chamar a atención. (Eses días eu vestíame coma meu pai). E outro no que pasas diante do espello máis de media hora para peitearte como o protagonista dunha película musical. Esfórzaste en cambiar o teu xeito de correr nas clases de Educación Física (e case o consigo). Procuras correr só cando sexa estritamente necesario. Evitas facer deporte. Odias os equipos e os demais rapaces. Durante anos, deixas de miralos. Es un cando estás só, na casa, ou con túa prima, ou cos teus pais, ou con túa irmá; e intentas ser outro fóra, no mundo. Es dous e non es ninguén. Tes seis, sete, doce, quince anos. Tanto ten o que fagas porque en calquera sitio, en calquera momento, alguén te identificará con odio e sentirase co dereito de cuspirche na cara: maricón.

No ano 2010, non había bandeiras LGTBIQ+ nas rúas da miña vila, nin colgando do balcón da casa do concello, nin no instituto. En moitos lugares —en realidade, na maioría— continúa sen haber demasiadas. Eu facía teatro por primeira vez e o director da obra chamou a miña nai para tratar un tema que, quizais, quen sabe, podía resultar delicado. O personaxe ao que eu interpretaba era homosexual e estaba namorado doutro rapaz. No medio da obra, confesaba: “Son gay”. Miña nai —isto sóubeno anos máis tarde— non viu onde estaba o problema. Se me preguntasen agora, diría que con ese xesto natural e despreocupado non me quixo axudar, nin apoiarme. Creo máis ben que para ela, naquel momento, a miña paixón polo teatro estaba por enriba de todo. A felicidade que eu sentía facendo aquilo podía máis que o medo, podíame arrincar do medo. De feito, ata certo punto, conseguiuno. Nin eu me sentín incómodo ao longo daquel curso interpretando ese papel, nin ninguén tivo nada que dicir sobre todo aquilo.

No 2021, aprobábase en Hungría a Lei da Defensa de Menores que prohibe a promoción da homosexualidade e do cambio de sexo entre os máis novos, equiparando estas cuestións con contidos pornográficos. A mesma lei que obriga a vender en sobres pechados os libros que aborden temas relacionados coa comunidade LGTBIQ+ ou coa educación sexual. A mesma na que o presidente Viktor Orbán se apoiou estes últimos meses para vetar a celebración do Orgullo en Budapest. Porque por enriba de todo está a protección da infancia. A discreción, a medida xusta.

Hai unha única familia posible. Un único matrimonio. Unha soa concepción do sexo. Unha adolescencia. Unha clase ideal de neno. Todas elas brillan como esferas perfectas nos soños da ultradereita mundial. Anhelan tocalas coa punta dos dedos. Senten que a súa luz os redimirá —quen sabe— de feridas pasadas, dos pregos máis escuros da súa identidade. Nas súas mans, eses orbes xustifican o odio aos demais, desvelan monstros, desviacións da norma. Mellor dito, impoñen a norma e devólvenlles unha imaxe de si mesmos mellorada, superior.

Que é unha infancia normal? O argumento dos nenos vén de lonxe. A represión foi sempre polisémica. Que faría Viktor Orbán se eu, aos 9 anos, me achegase a el movendo as cadeiras un chisco máis da conta? A onde me enviaría? Que medidas tomaría Donald Trump en defensa da miña infancia? Ata que límites se ensancharían o meu medo e a miña capacidade para odiarme a min mesmo? Que violencia permitiría Santiago Abascal que exercesen sobre min os demais cada vez que visen o meu corpo de neno pola rúa? Que pasaría cando escoitasen a miña voz inconfundible de maricón? Segundo datos do ano 2023, as persoas LGTBIQ+ reportaban en España o dobre de autolesións, intentos e ideacións de suicidio que a poboación xeral. O peor da censura non é impedir que esteamos xuntos, que saiamos á rúa e clamemos pola igualdade, senón querer convencernos de que xa non é necesario. Vernos engulidos por esferas perfectas de “normalidade”.

Pasaron vinte, quince, dez anos, e aínda hoxe hai días en que esaxero os xestos un pouco máis e outros en que me visto coma meu pai. Hai tamén aínda momentos en que o meu corpo enteiro se contrae como se estivesen a punto de tirarme unha pedra. Probablemente nunca sexa doutro modo mentres viva, pero gustaríame que fose distinto para os que están por vir. Se alguén aínda pensa que a infancia precisa ser protexida da miña existencia, que saiba que o que máis dano fixo nunca foi o que fun, senón todo aquilo que me obrigaron a deixar de ser.

Una dimisión es, a menudo, un gesto limpio. Yo mismo dimití una vez y sentí las horas antes y los días que siguieron un alivio inaudito, un tipo especial de ligereza que volví a experimentar muy pocas veces después. Por desgracia, cuando se trata de política, el cuento es bien distinto. Por mucho que haya quien quiera insistir estos días en lo contrario, una dimisión en política siempre tiene un aquel de huida obligada, a contragusto. En San Caetano lo saben, y por eso el rostro encima de la corbata asoma una última vez en el despacho, comparece ante la prensa —rodeado de todo su equipo— y se esconde detrás de un par de frases perfectamente medidas. Sin embargo, esta vez, lo curioso no es sólo la puesta en escena —semejante al homenaje a un héroe de guerra—, sino que el hombre dentro del traje dice dimitir para poder defenderse.

Esta semana, Alfonso Villares —exconselleiro do Mar y exalcalde de Cervo— dimitía después de ser imputado por una presunta agresión sexual. La denuncia fue presentada en el mes de enero. Los hechos habrían sucedido en diciembre. El presidente Alfonso Rueda supo del asunto en febrero. Villares renuncia todavía ahora, a las puertas del verano. Del caso sorprende, más aún que sus tiempos, que esta dimisión, lejos de ser un ejercicio de cautela, se presenta casi a modo de ariete contra la puerta de los juzgados. A la vista de las declaraciones de los principales representantes de las instituciones gallegas, el noble gesto de enfrentarse a la justicia “como un ciudadano cualquiera” acaba convertido en una constatación absoluta de desigualdad.

Alfonso Rueda, a través de su cuenta de X, hablaba sin que le temblase la voz —o los pulgares— de la marcha de Villares como un “ejemplo de responsabilidad”. Tras él, el ejército disciplinado del Partido Popular de Galicia corría a refrendar la beatificación. Así, Elena Candia, Vicepresidenta primera del Parlamento, expresaba su respeto y decía “es un gesto que le honra [...]. Espero que pueda demostrar su inocencia lo antes posible”. El conselleiro de Educación, Román Rodríguez, iba más allá y afirmaba que este es “un gesto que no abunda”. Ángeles Vázquez, conselleira de Medio Ambiente, sólo tenía para él “buenas palabras”. Roberto Barba, director xeral de Loita contra a Violencia de Xénero, veía “intachable” el comportamiento del exconselleiro. Y así podríamos seguir hasta el infinito. Uno por uno, cargos públicos al frente de nuestras instituciones, defendiendo —oh, ¡qué casualidad!— a “un ciudadano cualquiera”.

Sumémosle a lo anterior el apoyo de la prensa afín —tanto la CRTVG como La Voz de Galicia ya pusieron la maquinaria a trabajar— y el caso de Villares sólo demuestra una vez más que quien vivió arropado por siglas, comitivas y teléfonos que se descuelgan con celeridad no sabrá nunca lo que es la intemperie. Al menos, no si sus amigos gobiernan la Xunta de Galicia como si fuese Matrix.

A la espera de que el tiempo y la justicia tengan que decir, no deja de ser llamativa la confianza que los representantes de la Xunta tienen en sí mismos y en el exconselleiro, sobre todo si tenemos en cuenta que, aunque no existe una cifra oficial en lo referente a las agresiones sexuales, en el caso de las denuncias por violencia de género sólo un 0,0084% de las mismas son falsas. Entonces, ¿el apoyo unánime nace del cariño o del caciquismo? Difícil dar con la fuente de tanta valentía.

Lo que sí sé es que del otro lado de esta presunción de inocencia que reviste a Villares como un mesías hay una ciudadana cualquiera —sea o no una figura pública— y que los representantes de las más altas instituciones gallegas no corrieron a mostrarle en las redes sociales su apoyo ante ese gesto difícil y valiente que es siempre denunciar. Porque la política del Partido Popular en Galicia consiste en protegerse, nunca en proteger. Y el silencio institucional grita aquí contra quien denuncia.

Unha dimisión é, a miúdo, un xesto limpo. Eu mesmo dimitín unha vez e sentín as horas antes e os días que seguiron un alivio inaudito, un tipo especial de lixeireza que volvín experimentar moi poucas veces despois. Por desgraza, cando se trata de política, o conto é ben distinto. Por moito que haxa quen queira insistir estes días no contrario, unha dimisión en política sempre ten un aquel de fuxida obrigada, a contragusto. En San Caetano sábeno, e por iso o rostro enriba da garabata asoma unha última vez no despacho, comparece ante a prensa —rodeado de todo o seu equipo— e agóchase detrás dun par de frases perfectamente medidas. Porén, esta vez, o curioso non é só a posta en escena —semellante á homenaxe a un heroe de guerra—, senón que o home dentro do traxe di dimitir para poder defenderse.

Esta semana, Alfonso Villares —ex conselleiro do Mar e ex alcalde de Cervo— dimitía despois de ser imputado por unha presunta agresión sexual. A denuncia foi presentada no mes de xaneiro. Os feitos terían acontecido en decembro. O presidente Alfonso Rueda soubo do asunto en febreiro. Villares renuncia aínda agora, ás portas do verán. Do caso sorprende, máis aínda que os seus tempos, que esta dimisión, lonxe de ser un exercicio de cautela, preséntase case a modo de ariete contra a porta dos xulgados. Á vista das declaración dos principais representantes das institucións galegas, o nobre xesto de enfrontarse á xustiza “coma unha cidadán calquera” acaba convertido nunha constatación absoluta da desigualdade.

Alfonso Rueda, a través da súa conta de X, falaba sen que lle tremese a voz —ou os polgares— da marcha de Villares coma un “exemplo de responsabilidade”. Atrás del, o exército disciplinado do Partido Popular de Galicia corría a referendar a beatificación. Así, Elena Candia, vicepresidenta primeira do Parlamento, expresaba o seu respecto e dicía “é un xesto que o honra [...]. Agardo que poida demostrar a súa inocencia o antes posible”. O conselleiro de Educación, Román Rodríguez, ía máis alá e afirmaba que este é “un xesto que non abunda”. Ánxeles Vázquez, conselleira de Medio Ambiente, só tiña para el “boas palabras”. Roberto Barba, director xeral de Loita contra a Violencia de Xénero, vía “intachable” o comportamento do ex conselleiro. E así poderiamos seguir ata o infinito. Un por un, cargos públicos á fronte das nosas institucións, defendendo —oh, que casualidade! — “un cidadán calquera”.

Sumémoslle ao anterior o apoio da prensa afín —tanto a CRTVG como La Voz de Galicia xa puxeron a maquinaria a traballar— e o caso de Villares só demostra unha vez máis que quen viviu arroupado por siglas, comitivas e teléfonos que se descolgan con celeridade, non saberá nunca o que é a intemperie. Cando menos non, se os seus amigos gobernan a Xunta de Galicia coma se fose Matrix.

Á espera do que o tempo e máis a xustiza teñan que dicir, non deixa de ser rechamante a confianza que os representantes da Xunta teñen en si mesmos e no ex conselleiro, sobre todo se temos en conta que, aínda que non existe unha cifra oficial no referente ás agresión sexuais, no caso das denuncias por violencia de xénero só un 0,0084% das mesmas son falsas. Daquela, o apoio unánime nace do cariño ou do caciquismo? Difícil dar coa fonte de tanta valentía.

O que si sei é que do outro lado desta presunción de inocencia que reviste a Villares coma un mesías, hai unha cidadá calquera —sexa ou non unha figura pública— e que os representantes das máis altas institucións galegas non correron a amosarlle nas redes sociais o seu apoio ante ese xesto difícil e valente que é sempre denunciar. Porque a política do Partido Popular en Galicia consiste en protexerse, nunca en protexer. E o silencio institucional berra aquí contra quen denuncia.

Moitos días mamá comía de pé. Ou merendaba. Ou ceaba. Aínda que pareza contraditorio, comer de pé é un síntoma inequívoco de cansazo. Non consiste tanto en non ter tempo —ás veces tamén é iso—, como en estar alerta. O corpo predisponse para a batalla, prepárase para correr diante dun león. A metáfora do león é algo que compartimos case todos os que algunha vez intentamos saber como funciona a ansiedade, os que quixemos reconciliarnos con ela e aprender a vivir no mesmo cuarto. A ansiedade existe e é útil, dígome. As divulgadoras en psicoloxía explican que o seu mecanismo está ben porque nos avisa do perigo: quen di león, di serpe e quen di serpe, imaxino, di precariedade, desigualdade estrutural, falta de medios. Contra todo iso loitaba miña nai mentres comía de pé. Eu, agora que teño a idade que debía ter ela cando a recordo, acougo pouco tempo sentado á mesa, érgome case sempre coa última cullerada aínda na boca e se alguén me chama a atención polas présas, contesto que saín a miña nai.

Ultimamente o único sobre o que me apetece escribir aquí son os coidados. Preocúpame demasiado saber quen coida da xente que coida aos demais e, canto máis só estou, máis matino sobre a febleza da comunidade onde vivimos, na que uns medran mentres outros avellentan e a todo mundo lle parece arte de maxia que tales cousas acontezan por obra de mans invisibles. A inicios da semana pasada, un informe do Consello de Contas poñía de manifesto as eivas en materia de saúde mental que segue sufrindo a sociedade galega e destacaba a desigualdade económica como un feito determinante: as persoas con rendas baixas consomen máis ansiolíticos e antidepresivos. Segundo os últimos datos do Ministerio de Sanidade, o nesgo de xénero fai que a prescrición chegue mesmo a triplicarse no caso das mulleres maiores de 40 anos.

A vida de moitas delas “foi o tempo que transcorreu entre lavar no río as teas que servían de cueiros á xeración seguinte e ir relixiosamente á farmacia selar a receita dos cueiros da xeración que as precedeu”, traza magnificamente o arco a historiadora Ana Cabana no texto que acompaña o libro de fotografías Lumes, do lucense Adra Pallón. Cabana, igual que facía a investigadora Carmen V. Valiña no estudo Elas, as emigrantes, sinala como moitas veces o único modo de fuxir desa cadea extenuante foi a emigración e chama a atención sobre o xeito en que as fillas e fillos do longo éxodo rural das últimas décadas fomos educados coa aspiración suprema de non depender de ninguén e que ninguén dependa de nós.

Acadada por fin esa soidade tan longamente desexada, esa reviravolta perversa do sistema, agora mestúranse na miña cabeza as voces de miña nai e miña avoa: estuda, non cases, non teñas fillos, gaña para ti, viaxa... Corre diante do león! É incrible pensar como as arelas de toda unha xeración nos conduciron a un lugar idéntico e tan distinto. A muralla que forman os corpos das traballadoras aínda non rompeu. As súas mans —de carne e óso, pero invisibles— seguen coidado de nós —un cueiro atrás do outro— e téndense fóra para que as collamos cando as precisemos. É unha labor inxusta e extenuante e non soubemos romper con ela. Aínda non. Non aprendemos a coidar os uns dos outros e por iso o Estado non coida de nós.

Os datos amosan que algo rompeu dentro, na casa, preto da cociña, sobre a mesa onde comecei a escribir, e tamén fóra, no aire, na rúa, nos titulares. Moitos días mamá comía de pé. E estou seguro de que tamén a avoa. E detrás delas, e tamén aos lados, ringleiras inmensas de mulleres alzábanse co corpo enteiro en tensión entre unha tarefa e a seguinte. A todas elas, pediríalles hoxe que senten e mastiguen amodo. Que deixen repousar a comida e despois miren atrás e mais aos lados. Que vexan que non hai alí ningún león, senón máis mulleres cansas.

Pregúntame unha amiga estranxeira se a morte do Papa se deixou notar en Compostela, capital da cristiandade. O meu primeiro impulso é correr a explicarlle que o catolicismo ocupa un espazo cada vez máis exiguo neste parque temático, pero que, aínda que a motivación relixiosa escasea, a cuestión “espiritual” está en alza entre os peregrinos. Por sorte, detéñome a tempo e contesto —nun ton máis seco do que me gustaría— que o certo é que apenas saín da casa dende que morreu Francisco. Primeiro foi o mal tempo, despois o traballo e, quen sabe, se cadra tamén debería admitir que evito o casco histórico da cidade, que habito o seu envés, e por iso non escoitei as campás da catedral tocar a morto. Pero ese é o outro tema.

Nada máis pensar nunha espiritualidade que se prostitúe por visitas, viñéronme á cabeza dous feitos recentes. Primeiro, a publicación en X de Alberto Núñez Feijóo nada máis coñecerse a nova da morte do Papa. Di: “Lamento el fallecimiento del Papa Francisco. El Papa que hablaba español y a punto estuvo de peregrinar a Santiago de Compostela. Ha servido al mundo y a la Iglesia desde sus convicciones y pensamiento hasta el último instante. Descanse en paz”. En detalle, o texto ten basicamente tres partes: na primeira, Feijóo ponse nacionalista español ao máis puro estilo do chiringuito da Oficina do Español de Ayuso; na segunda, fai promoción descarada e innecesaria do Camiño de Santiago; e por último, perdóalle ao Papa o seu radicalismo. Todo ao máis puro estilo do manual corporativo do Partido Popular: Feijóo non foi presidente porque non quixo e o Papa non fixo o Camiño de vivo pero quen sabe se de morto, como en Santo André de Teixido, tal é o poder de convicción da publicidade encuberta, das afirmacións fronte ao espello cada mañá.

A outra imaxe que acudiu a min nestes tempos de rivalidade entre o autobombo político e a pompa eclesiástica, foi o modo en que o arrebato mesiánico pareceu afectar tamén durante a Semana Santa a Alfonso Rueda, cuxo equipo decidiu dotar a celebración do seu aniversario á fronte da Xunta dun aparato que, neste caso, vai máis alá das afirmacións positivas do New Age, e se achega ao culto do goberno norcoreano (a descrición do acto ao máis puro estilo da Igrexa Evanxélica Pentecostal tédela no magnífico artigo que escribiu Pati Janeiro a semana pasada). Absolutamente entregado ao control mediático, eu a Rueda vino un pouco fóra de lugar nese decorado de El diario de Patricia (agora El diario de Jorge) e atreveríame a suxerirlle ao seu séquito que Alfonso quizais estaría máis cómodo protagonizando un destes podcast presentados por rapaces de 14 anos —ou de 30 con mentalidade de 14— que falan de como facerse ricos sen sacar a ESO —porque non serve para nada, o que hai é que nacer con cartos— e conquistar a muller que queiran —a base de ximnasio, levantándose ás catro da mañá e non chorando nunca en público (seguirán os varóns do PP a doutrina gym bro?). Por se acaso esta loucura remata sucedendo, lembren que o leron primeiro aquí.

Aos 16 anos, confirmeime na fe cristiá. Naquela altura sobra dicir que eu era xa ateo —penso que o fun sempre— e que se o fixen foi só para compracer a miña nai —atea tamén— e a miña avoa —un pouco máis atea do que ela pensa. O caso é que agora imaxino as nais e avoas de Rueda ou Feijóo levándoos a confirmarse en Pontevedra ou nos Peares. Quen sabe se tamén elas cunha certa esperanza aspiracional, como fixeran comigo. Como se cumprir cos ritos fose garantía abondo de éxito. Como ameazando a Deus. Quizais foi entón cando estes dous aprenderon que non hai ídolos falsos, senón fieis descontentos ou pouco enganados.

Os pés dos cedros eran lugares amplos e con vistas, como algunhas torres de apartamentos de luxo que se están construíndo na miña cidade. Debía haber catro ou cinco. As árbores máis demandadas eran tamén as máis próximas á fonte e as de copas máis espesas. Estaban xusto diante da pista de fútbol, en fronte das gradas, e o terreo en desnivel permitía ver sen ser visto, aproveitar a sombra no verán e escaparlle ao vento e a poalla no inverno. Cada recreo, entre timbre e timbre, volviamos ser pequenos mamíferos bulindo nas nosas tobeiras. Había tamén, por suposto, unha moeda común: as piñas que recolliamos con ansia en terreos perfectamente delimitados e que gardabamos en bolsas de plástico para despois agochalas nalgunha sebe dun día para o seguinte. As pedras de forma estraña tamén resultaban altamente valoradas. Xogabamos ás casas e faciámolo en serio, do único modo en que os nenos saben: co rigor dunha ficción consensuada. Aprendemos dilixentes o funcionamento do capital. Agora, xa de grande, penso naqueles días e en como o azar nos facía ricos en piñas que rolaban cara un ou outro lado seguindo designios incertos. O mesmo acontece na vida adulta cos cartos, coa vivenda, coa sanidade. Preparabámonos xa daquela para ser egoístas.

Un colega de máis de corenta, que vive nunha casa familiar herdada dos avós, dime: “é que o mundo non está pensado para vivir só”. “Tampouco para criar un fillo e algunha xente tenos igual”, contesto. Rimos os dous e pedimos outra caña. O mundo, visto o visto, non está para arriscar sen permiso, sen ter o medo aloxado en lugares recónditos do corpo, tampouco para facelo sen unha rede que te sosteña se fallas. “É incrible a cantidade de fume que nos venden!”, insiste el. “Esfórzate e vencerás. Nin que fose o ximnasio...”. É entón cando lle falo dos meus recordos baixo os grandes cedros. Fágoo só para que se distraia, porque do que realmente trataba a nosa conversa era: “Onde vas vivir se che volven subir o alugueiro? A onde marchas? A onde regresas?”. E eu iso aínda non o sei.

No xogo das casas baixo as árbores no patio do colexio, non lembro que houbese gañadores ou perdedores, pero se cadra estou equivocado e o que pasaba é que gañaba eu sempre. Agora, pola contra, sinto que durante anos estivemos destinados a perder a partida, que o xogo é inxusto e estamos empezando a romper barallas, a tirar dados fóra do taboleiro: saímos ás rúas e berramos, estamos dispostos a facer visible a violencia á que nos someten, estamos dispostos a resultar incómodos. Porque a cidade ten donos concretos, donos de todo tipo que deciden —moi libremente— fixar prezos polas propiedades que non habitan e enriquecerse co traballo dos outros. E a cidade —esa mesma cidade, calquera cidade— ten tamén políticos e leis que non garanten o benestar de todos os seus habitantes, nin loitan contra a xentrificación, nin saben —ou poden— pórlle teito á ambición dos demais. A realidade é esa: non comparten porque pode non compartir, porque o que ensina a ficción á que tan seriamente xogamos dende nenos é que hai que ser egoísta para gañar.

A situación é tan grave e absurda que ás veces facemos humor da nosa miseria como imaxino que o fai a xente en tempos de guerra: entramos nun portal inmobiliario e vemos nichos en aluguer anunciados a 600 euros ao mes. E rimos, porque non queda máis remedio ca rir. Non hai opción intermedia para os non propietarios: volver á vila natal, buscar un lugar máis pequeno, dirían algúns. Pero os meus pais seguen pagando a hipoteca e os doutros viven tamén de alugueiro. Algunhas vilas pequenas son —queren ser— destinos turísticos. A outras, chega o eco do prezo nas cidades e xa se sabe: un rendista multipropietario nunca quere ser menos ca outro rendista multipropietario. Así que moitas veces a única opción é a casa dos pais, a casa dos avós. Se é que teñen unha. Ou seguir sendo esmagado. O que quero dicir é que ás veces —moitas veces— non existen alternativas e non sei xa como analizar isto. Ata onde seremos capaces de soportar? Non preciso posuír nada. Abondaría quizais cun alugueiro digno ou un mercado regulado. Estamos pedindo tanto cando saímos á rúa?

Mentres, se cadra, éranos ben empezar a pensar en inventar casas. Mellor iso ca nada. Buscar unha ringleira de cedros altos e reunir piñas para poder pagar a débeda. Cavar coas unllas entre as raíces ata quedar sen elas e facer tobeiras grandes dabondo onde agardar. Quizais deberiamos converternos en adultos vivindo debaixo dunha árbore un día de chuvia. En silencio. Non vaia ser que alguén se decate e veña reclamar a propiedade dos nosos apartamentos ficticios a ceo aberto. Pola noite soñaremos con homes con machetes. Con rendistas multipropietarios. En fronte das árbores, nas gradas dende as que se ve o partido, a Ministra de Vivenda sorrí impasible.

A miña amiga tivo un bebé. Varias das miñas amigas, en realidade. Nos últimos anos moitas das miñas amigas convertéronse en nais. Ningún dos meus amigos foi pai. Ningún dos pais dos fillos das miñas amigas —aínda que moitos me caian ben— é amigo meu. En fin, non sei que di iso de min, se é que hai algo que dicir. Fixen, no último lustro, moitos agasallossen criterio ningún: contos infantís, mantiñas de texturas variadas e ata un xogo de biberóns. Sempre aconsellado polas dependentas das tendas ás que acudía. Ao principio, esforzábame en querer agasallarlles algo tamén a elas. Pensaba en lecturas, nunha botella de viño, se cadra para máis adiante, se é que decidían deixar de aleitar. O caso é que todas as opcións que se me ocorrían resultaban ser pouco adecuadas. Todas estaban destinadas ás persoas que as miñas amigas eran antes de ser nais. Ocorríanseme antoloxías de Sylvia Plath. Recomendei mil veces As nais non, de Katixa Agirre. E despois, case de inmediato, deixei de recomendalo. Creaba malestar. “Igual dentro duns anos, cando o neno sexa grande...”.

As miñas amigas tiveron bebés e, nalgúns casos, distanciámonos. Noutros, non. Pregúntome se isto lles pasou aos amigos dos pais. Se ser pai implica tamén esa distancia de rescate respecto do fillo —próxima, continua, abafante—, e de afastamento respecto da vida que foi, pero xa non —as amizades—. Algo me fai pensar que poucas veces acontece así para eles.

Nunca sentín que queira ser pai. É algo no que penso a miúdo: a non paternidade. Teño amigas que non foron nais e ás que lles preguntan constantemente cando o serán ou por que non o son. Teño amigas ás que lles preguntan de fronte se están embarazadas. As imaxes e conceptos que sosteñen a familia tradicional seguen exercendo sen descanso a súa violencia sobre elas, sobre nós. É quizais por iso que me gustou tanto 3. Un eloxio da amizade, o último libro publicado en España do pensador francés Geoffroy de Lagasnerie. Nel, Lagasnerie —apoiándose na socioloxía de Bourdieu e a relectura queer que dela fai Didier Eribon— opón en varias ocasións os conceptos de familia e amizade e fala sen cancelas da modificación brutal dos vencellos afectivos que supoñen o matrimonio e o nacemento dun primeiro fillo. Nunha pasaxe que me gusta especialmente, por exemplo, exponse de maneira sucinta a tiranía do madrugadorismo: como o mundo, de súpeto, parece ter que ordenarse arredor da decisión allea dunha amiga de ser nai (os horarios, os lugares, as conversas), como a escala de prioridades se ve truncada sen explicación nin remedio —é máis, contando coa comprensión e o bo ver da maioría social. É aí cando aparece a distancia. Elas toman unha ou outra decisión —de maneira libre ou obrigada?— e deixamos de vernos. Ao principio, iso creábame un nó no estómago, unha especie de remorso. Debía dobregarme a unha decisión allea? Aceptar o nacemento como algo irremediable? Era eu caprichoso, egoísta? Acaso ter fillos é unha obriga, un deber inescusable, algo que agradecerlle aos demais cando un non os ten, ou non pode telos, ou decide non telos? Pasa soster a rede de coidados por transixir con modelos de relación e crianza cos que estamos en desacordo?

En moitos casos, despois dun período de dó, chega o reencontro. Noutros, non. Son escasas as relacións que se manteñen imperturbables. Non sei se algún día serei amigo dos fillos das miñas amigas, pero aprendín esta tempada que hai moitos modos de ser nai e un tránsito inicial común: meses, ás veces un par de anos, nos que a incerteza paira sobre a nosa amizade coma un coitelo. Se escribo este artigo, imaxino, é porque me custa pensar que isto aínda sexa así, que teña que ser así, pero é.

Unha vez, case a piques de destetar ao seu fillo, unha amiga emborrachouse nunha cea, botamos a noite bailando e acompañeina ao primeiro autobús para volver á casa. Aquilo foi o principio de algo: era a primeira vez que saía de festa en dous anos. Outra amiga explicoume unha tarde que a nena quedaba co pai porque, se non, non iamos poder falar, non nos iamos poder escoitar, e ese xesto seu emocionoume dun modo descoñecido. Unha terceira amiga contoume que era importante que nos seguísemos escribindo, porque ela xa non se sentía ela mesma e non sabía por que, pero aqueles correos nosos axudábana a entendelo, nomeaban o que queda fóra e a tensión dentro. O caso é que ás veces faise difícil comprender a maternidade desde un lugar alleo, por moito que eu pertenza a esa xeración na que algúns aprendemos a ler e escoitar sobre ela con naturalidade e contada desde dentro. Aprendo moito das miñas amigas. Das que decidiron ser nais e das que non. Aprendo sobre todo a desconfiar do evidente. E tamén que o importante, creo, está sempre no que vén despois. No futuro. E non, por unha vez, non falo dos seus fillos, senón de nós.

Aos 73 anos, miña avoa acaba de crear unha conta en Facebook. Fun o seu primeiro amigo. Na foto do perfil colocou unha árbore con flores dun rosa brillante —seguramente sacada dalgunha das viaxes que fixo co avó nos últimos anos por España e Portugal, sempre en autobús— e na imaxe da portada, puxo un prado con froiteiras sen follas nin froito. A única información pública coa que agasallou ao algoritmo da app son o seu nome completo e a súa data de nacemento: o 22 de agosto de 1951. Ese mesmo día, pero en 1993, casaron meus pais.

O caso é que imaxino que miña avoa non instalou ela mesma a aplicación, nin tampouco creou ela soa ese perfil. Seguramente si escolleu as fotos. Imaxino o seu móbil nas mans das miñas primas ou dos meus tíos. Imaxínoa con ganas de aprender, con ansia de ver máis por detrás das súas lentes de montura lixeira. As cousas que eu aprendín de miña avoa son tantas e tan variadas que non collen nun artigo de prensa, nin hai enumeración caótica que lles faga xustiza. Ela está en todas partes cada vez que fago algo. Ela está nos poemas que xa escribín, no libro que escribo, na maneira en que discuto, no xenio. Ela está no xeito en que entendo o mundo, a vida e mais a morte. En fin, o que quero dicir, é que imaxino a miña avoa aprendendo a usar Facebook e vólvome ver a min mesmo sentado no seu colo, dentro da barra do bar, facendo xuntos os pasatempos do xornal, seguro como estou de que este é sempre un camiño de ida e volta.

“La gente mayor maneja la app del Sergas que te cagas”, dixo hai dúas semanas o conselleiro de Sanidade, Antonio Gómez Caamaño, que horas máis tarde saíu pedir desculpas polas maneiras, nunca polo fondo. A tese do titular da Xunta a este respecto —aínda que non se coñecen datos oficiais— é que as entradas á aplicación por parte dos usuarios maiores son altísimas. E todo isto a que vén? Pois a que, segundo eles, quizais as persoas de máis de 65 anos non deberían acudir tanto ao centro de saúde e realizar máis xestións online ou vía telefónica. Vén, coma sempre, a que a tecnoloxía chegou ás nosas vidas non para facilitalas, senón para facelas máis precarias. Ou polo menos, sempre e cando os que manexan os seus usos, os que seguen decidindo, sexan xente con máis pinta de ruín que Danny DeVito interpretando o Pingüín de Batman Returns.

Supoño que un dato que á Xunta non lle interesa saber —agora que anda encargando enquisas coma churros— é cantas desas chamadas ou citas online realizadas dende os móbiles dos maiores na sanidade pública son atendidas ou xestionadas en realidade polas persoas que as acompañan ou lles prestan axuda: un familiar, unha veciña, a súa farmacéutica de confianza. Ao conselleiro a rede de coidados tanto lle ten mentres a cousa siga tirando. Ás anciás e anciáns acabaralles pasando coa sanidade o mesmo que cos bancos: que os abandonarán, que os deixarán na rúa mirando para unha máquina, que se negarán a atendelos e farán que se sintan culpables se non queren aprender, ou non poden, ou non saben. E así con todo.

Ultimamente intento fixarme na nosa capacidade para seguir adiante malia ás adversidades. Busco optimismo nas formas diarias de resistencia, na solidariedade dos demais. Na maneira en que evitamos ao sistema cando o sistema insiste en esmagarnos. Ás veces, sinto que é un milagre que sigamos vivos. Literalmente. E se non, que llelo digan aos centos de persoas que agardan probas e diagnósticos nas listaxes do Sergas..

De miña avoa aprendín que cando todo falla, sempre parece quedar en algures unha fe estraña nun mesmo. Esa fe pode tomar a forma que queiramos: un santo pequeno, unha capela, unha fonte ou un smartphone. O importante é acudir a ela cun propósito firme. O meu, sempre que escribo aquí, é que deixen de afogarnos, é sinalar unha fenda a través da que respirar e facernos mais fortes. E, se cadra, agora tamén, que miña avoa comece a lerme no Facebook.

Os días de temporal penso en meu pai. Foi sempre así desde que teño memoria. Antes de nacer eu, el comezou a traballar como repartidor por primeira vez. Ata entón, montaba cociñas. Tiña vinte anos. En febreiro cumprirá 52. Nas tres últimas décadas, meu pai vendeu e repartiu todo tipo de alimentos conxelados: carne, peixe, marisco, croquetas, verduras xa cortadas e mesturadas... Ás veces traballando para outros e ás veces como autónomo. En furgonetas ou en camións. Varían as rutas, os clientes. Se penso en meu pai nos días de temporal, é porque así mo ensinou miña nai dende pequeno. E non quero dicir con isto que miña nai estivese preocupada ou agardase con angustia na casa polo marido condutor os días chuvia ao caer a noite. Non, nunca foi desas. A primeira vez que viaxei en avión, por exemplo, sendo aínda eu un adolescente, estaba asustado. Conteillo a miña nai e contestou: “Pero ti queres ir? Pois se queres ir e o avión cae e morres, morres contento. E o máis importante, sabemos nós que morriches feliz”. Ela é así.

De mamá herdei esa sorte de pragmatismo extremo. De papá, o don de xentes. E dos dous, creo eu, esta preocupación xenuína polos descoñecidos. Sobre todo, polos descoñecidos que están traballando. A miña nai nunca lle preocupa que meu pai poida ter un accidente. Tampouco a min. Parécenos que iso é algo máis ou menos fortuíto. Cuestión de sorte (e do empresario). Preocúpanos en cambio pensar nel saíndo do coche e descargando mercancía cunha chuvia que asoballa. Facendo carreiras pequenas entre o camión e a porta dun restaurante ou dunha casa. Preocúpanos que estea mollado ou teña frío. Imaxínoo entrando en calor: vinlle mil veces ese xesto de cuspir nas mans e fretalas moi forte e moi rápido antes de devolvelas ao volante.

Pómoslles nomes ás borrascas —Éowyn, Herminia, Ivo— pero na cidade apenas reparamos na xente que traballa para nós e supoño que eles farán o mesmo comigo. Se miro pola ventá, teño unha vista nesgada a unha das principais rúas comerciais de Compostela. As luces dos escaparates seguen acendidas aínda despois do peche das tendas e reflíctense sobre o pavimento. “Chove de lado”, comenta Luis detrás de min. E vexo apenas unha ou dúas persoas intentando avanzar mentres empurran co paraugas contra o vento que insiste. É entón, sobre as dez da noite, cando comezan a chegar eles: riders en moto ou bicicleta. Primeiro un, logo dous. Ata que son máis dunha ducia en cuestión dunha hora. De alí a un anaco, algún mesmo repite. Refúxianse como poden baixo a roupa de augas. As motos tremen e métenas case dentro dos portais.

Nun verso que adoro, Lucía Aldao escribe: “isto é un poema e hai xente detrás”. Nas aplicacións de Glovo, Uber Eats ou Just Eat, ás veces un pode saber o nome do repartidor que vai chegar coa comida. Nalgúns casos mesmo hai unha pequena foto do rostro, pero non creo que ninguén repare nelas. Se cadra, os días de temporal, a app debería indicar nada máis abrirse: “Esta é unha empresa explotadora que deshumaniza os seus falsos empregados e te deshumaniza a ti e hai xente detrás”. Pero claro, iso é demasiado longo e tampouco moi agradable. Quita o apetito. Pregúntome se a xente que pide que lles leven comida á casa en días coma estes, o seguiría facendo se, ademais da foto e do nome, se visen obrigados a falar cos repartidores un anaquiño ao chegaren ás súas portas, se soubesen como se chaman os seus fillos ou as súas parellas, se soubesen por onde lles gusta saír a bailar ou a que equipo de fútbol animan.

Non sei se todos os clientes de meu pai son boa xente. Seguramente non. Pero el coñécelles o nome a case todos e case todos coñecen o seu. Tamén lle regalan cousas, sobre todo nas casas: froita, verdura, ovos. “Lévao que se non vaise perder!”. Nos bares e restaurantes convídano ao café e avísano cando saio no xornal. Porque esa xente á que non coñezo, sabe o meu nome de memoria. Sabe que son o fillo de meu pai e que son escritor. Esa xente descoñecida coida del mentres eu o penso. E iso é unha sorte, porque cada vez hai menos quen coide de nós. Ou se cadra non coidan abondo. Porque xa case ninguén repara en que iso que levan ao lombo os riders é unha mochila, si, pero hai xente detrás. E cada vez máis, esa xente vese obrigada a confiar na bondade dos descoñecidos. Sobre todo, crédeme, nos días de temporal.