A xente espera polo país ou é o país quen espera pola xente? Observei reaccións inéditas nestes últimos días -en todo o arco ideolóxico- arredor do pasamento de Beiras. Sempre se nos deu ben coidar os mortos e enterrar os vivos.

O presidente da Xunta non quixo decretar o loito oficial por Xosé Manuel Beiras. Non sei se Rueda é lector de Cormac McCarthy (Non é país para vellos) ou se tiña razón aquela pintada dun muro da Piringalla en Lugo, fronte ao edificio onde Darío Xohán Cabana traduciu A divina comedia ao galego: “Galicia, país de raíz expresionista. Vino Rueda y mandó parar”. Ao presidente non lle chista o expresionismo (alemáns disolutos primando a emoción no trazo, o subxectivo, logo). E ao PP non lle parece (ups, á Xunta) que Beiras sexa obxectivamente representativo de toda a cidadanía galega. Ha ter razón porque, como se sabe, a cidadanía galega non vai poder esquecer nunca a fulcral achega ao país de Valeriano 'Tito' Martínez (dianteiro arxentino do Leganés? Non, Conselleiro de Facenda; “Uiii!, mostramos un respeto hacia el rival, lo primero / Y así quiero que acaben los encuentros / sin lesiones, espero”, cantaba La Excepción). A Xunta decretou daquela tres días de loito.

Pero unha cousa é morrer, pensarán os cranios do goberno galego, e outra chegar ao inconsciente colectivo. Dous paisanos ás portas do Museo do Pobo Galego, o día do enterro de Beiras: “Aí marcha un que fixo país”. E outro respondeu: “Si, pero o país non dá chegado”. Porque somos O País en Modo Espera. Aquí díselle terma (“e” pechado). No País en Modo Espera, en adiante PEME, o que cómpre é esperar. Miren eses hippies acampados no Obradoiro, Patrimonio da Humanidade, queixábase á Pontón a presentadora da TVG María Cheda -a nosa Ana Rosa?-. Además, escarallan el terrazo, faltoulle dicir. Cun aumento do 13 % no prezo da vivenda e por riba da media española, 36.500 galegas solicitaron este ano poder acceder a unha vivenda social porque non saben esperar.

Rueda prometeu 1.800 pisos en rolda de prensa en 2023, con ese rictus que se lle pon, tan de condutor de Funerarias San Froilán -un valor seguro no PEME-. A unha velocidade endiañada e uniformemente acelerada de 32,67 pisos ao ano, a Xunta xa entregou noventa e oito no último trienio (ño!). Así que en cincuenta e dous anos (pataca minuta en termos históricos) serán entregados os 1.702 restantes. Nese tempo vós, eu e moita da mocidade que hoxe acampa e protesta por unha vivenda digna xa teremos marchado á pataqueira. O cemiterio como aposta habitacional (seino, morrer ten a súa parte fodida). Pero díxoo Castelao: “Non lle poñades tachas á obra namentres non se remate”.

No PEME tamén se parafrasea a Rosalía, e logo... meu nicho, meu lar. Plusmarca do motociclista veraniego Rueda: a xuño deste ano a lista de agarda para unha operación no SERGAS era de 89 días e medio, vinte días máis que en 2025. Aplaudan, os vivos namais. Os mortos abonda con que abaneen a vez.

O país non dá chegado. Beiras comprendérao ben, díxonos hai pouco: algúns pensan que poden tombar a dereita só co parlamentarismo e iso non é posíbel. Así que estaría orgulloso da mocidade antifascista da Coruña, que si está entendendo o que sucede, defendendo o futuro, honrando o pasado e pelexando o presente (malia a brutalidade policial completamente inxustificada; non se chaman Vito Quiles). Nas rúas de Francia e media Europa a mocidade parece comprender o mesmo (54.000 millóns de euros de recortes propostos para 2027 nos servizos públicos franceses). Van un par de pantallas máis adiante ca nós, xusto a diferenza que nos separa en anos de gobernos de dereita e ultradereita. Pero todo chegará como saibamos esperar. Porque aquí no PEME funcionan mal os subtítulos. Hai unha disonancia grande entre os anuncios institucionais e a realidade que sofre a xente do común. O Instituto Galego de Estatística, agora dependente de Presidencia, xa non informa sobre as dificultades que teñen os fogares para chegar a fin de mes. Din que hai que esperar. No PEME, uns son o chanzo perdido entre o que poñen os papeis dos discursos de Feijóo -Gran Xefe Cranio Privilexiado- e o que el di, híbrido ao seu xeito (pizza y okupas, más suelo y menos democracia, yo el jetas, no confío en Correos, el cambio sereno). E logo outras somos a esquerda que apela á ácción colectiva pero non é quen de organizarse colectivamente. Pero, cal? (a nacionalista, a non nacionalista, a socialista, a federalista, Jack Torrance, Lamine Yamal...). Isto é: somos a bágoa que se secou en nós? Se o meu amor non me engana, 29 de novembro. Semifinais Arxentina-Brasil, USA-Francia. Dále, Manolo!

O mantra do PP e VOX é como aquela resposta telefónica de Tejero no delirio da madrugada do golpe de Estado: “Norteamérica me parece bien”. A Radio emite agora sacrificio, pensións, reforma electoral, zurdos, o absurdo sinal dos tempos. W. Benjamin dicía que o carácter destrutivo era apenas un sinal; quen o ten non está interesado en que se lle entenda. No PEME tamén hai un conto preferido, Kafka: o emperador moribundo dálle unha mensaxe ao oído ao mensaxeiro. Este ten que cruzar patios, xardíns, murallas e palacios circundantes sen fin, pero nunca chegará a darcho a ti, que agardas mirando pola fiestra que chegue finalmente a mensaxe. Namentres, o país non dá chegado. Así que veremos o que chega. Vostede está aquí.

Lin que o incremento da temperatura impulsa a migración e radicaliza a polarización política nas sociedades de destino. Chámanlle ‘aceleración catastrófica da sociedade exponencial’. Tres referentes dos recursos escénicos: Harold Pinter, Darío Fo e Ana de Bande. Pois aquí a temperatura subímola ao noso xeito: a deputada por Ourense igual che traballa un spray de pementa como acusa de usar suterlugios o alcalde de Ourense nunha desas polémicas brutas. Fume de pipa saudade / noite silenzo frío. E observar a deriva cotiá do goberno galego e entender mellor a poesía de Manuel Antonio. Se a Conselleira de Política Social di que “os menores deben retornar a Marrocos” e Paula Prado calificou a situación de “invasión”, aventurando que o presidente Sánchez podería acabar sendo xulgado por “traición”, Diego Calvo desculpaba a ausencia de Rueda á xunta do goberno que preside por ir apoiar a Vivas: “Madrid é o mellor sitio onde pode estar”; namentres Román Rodríguez culpa a LOMLOE dos desastrosos resultados de PISA cando Galicia ten transferidas as competencias educativas, Feijóo di que cómpre retirar pantallas e dispositivos, contra o impulso de E-DIXGAL que el mesmo abandeirou no seu día. Só falta o brinde na adega familiar do Conselleiro de Emprego: por esquecer pedir licenzas! Polos inmigrantes sen contrato! Arriba esas tazas, saúde! Pero nada disto lles impide reivindicar a integridade territorial allea namentres perpetúan no seu territorio políticas que discriminan as persoas máis vulnerábeis. Así que vostede está aquí, en Old Trafford: el teatro de los sueños.

Catro conceptos en modo catro vellos mariñeiros coa axuda dos altofalantes do país, ‘farmeando aura’: sentidiño, Galicia, Galicia, Galicia, comunidades riquiñas... Porén, cal é o sentidiño dun goberno galego que vai á cola do gasto en educación? Ou que en nome da industrialización estraga o territorio e a paisaxe? Que sentidiño ten o deterioro da atención primaria na sanidade? O PP galego agranda a leira anosando a idea de Bannon: inundar a zona, pero de esterco. E iso que estercan de oído. A esaxeración de cada minuto enmudécenos e impídenos ver o sentido real da Historia. O municipal mestúrase co planetario, o nacional co estatal. Louzán e Trump, un verano en Nueva York. Canta o Leo de Matamá: eu levo Matamá en lo más hondo / eu levo a galaxia en lo más hondo. E malia todo, temos a intuición atinada de que algo falta: no estrondo mediático, na ausencia de políticas, nos silencios de quen transixe ou nas carencias dos que menos teñen. No continuo sobresalto custa discernir o accesorio do fundamental. A realidade é incerta e os nosos valores son postos en dúbida, pero urxe tomar decisións porque o que está en xogo é importante. Por iso precisamos imaxinar o inimaxinábel.

Vencer esa imposibilidade significa recuperar a política dende a esquerda e propoñer. Transcender ese marco de sinalar imbecilidades e bochornos. O barullo apocalíptico é unha estratexia macanuda de distracción. A 'fascinación polo desastre' e disparar contra todo non permiten interpretar con claridade. Porque a ultradereita, como aquel DJ da Disco Hermo Muimenta, le ben ‘a psicoloxía de pista’: modela sufrimentos económicos e sociais traducíndoos nunha gramática de inseguridade cultural e nacional (escoitei unha vez: deiteime de día e aínda me petaba o bumba, bumba). Non é doado combater esta inercia do país na sociedade das resistencias. Como facer callar na sociedade labrega o discurso da sostibilidade coa pervivencia económica? Como favorecer a participación política da mocidade do país? Sen cidadania económica non hai cidadania política e existe unha relación moi estreita entre as condicións laborais e a participación.

Á mesma bat-hora (San Caetano como a cova daquel batman da TVG dos oitenta), a Xunta de Rueda escenifica para o público galego la mayor historia de éxito jamás contada (antes Alberto, antes Fraga, antes...). Pero o deterioro dos servizos públicos galegos é tan grande e tan continuado que acadaron o máis difícil: parece que se deterioran sos, van automáticos, como as cámaras do Land Rober. A aparente inevitabilidade dos tempos. Coroada na oscilación confusa pero constante da dereita tradicional —aka Robin, o polbo en pota de cobre, sen capacidade de entenderse ela mesma e, o que é peor, talvez sen intención de facelo— cara a extrema dereita —aka Batman, o polbo no microondas— e esa pulsión de irrefreábel atracción: Robin querendo ser Batman na maioría das democracias europeas. E todos queren ser Capitán América. Os superheroes non renden contas. Atacar con precisión a falta de expectativas abstencionistas non significa que parte do electorado vote contra os seus intereses. Simplemente reflicte as contradicións do mundo no que vive. Só está na realidade quen a interpreta. Unha bandada de estorniños non son só moitos paxaros voando xuntos. Hai unha intelixencia colectiva de reglas sinxelas que foxe do comportamento dun só individuo. Polo ben de todas cómpre descifrar máis pronto ca tarde o sentido do seu canto. Máis que pensamento individual, precisamos facer da política a arte de pensar dende a cabeza das demais. Ou iso ou o bumba-bumba.

A 'neutralidade ideolóxica' é algo que vén de lonxe. Pero este interese polo termo, non sabemos se socrático ou platónico, do Conselleiro de Educación, talvez influído polas lecturas de Kant, Weber ou Habermas, non deixa de sorprendernos. O uso e a concepción da linguaxe que Román Rodríguez manexa, baleirando e cambiando o significado de certas palabras ou dándolles outro moi distinto do que teñen, evoca en nós certos comportamentos dos mustélidos, concretamente o da donicela. Esta, practica uns precisos orificios na superficie dos ovos dos que se alimenta succionando o seu contido, deixando aparentemente intacta a súa cáscara. É o que no inglés de Shakespeare e no da etoloxía se coñece, verbigracia, como egg sucking.

Esta manobra de chupar os ovos no tratamento da linguaxe sería consonte á doutros membros do seu partido e do seu goberno (o ex-Conselleiro do Mar, Alfonso Villares, ao falar de feitos da “esfera estritamente privada” para referirse a unha -presunta- agresión sexual; ou o Conselleiro de Saúde, Antonio Gómez, tachando de 'orgasmo' a definición da OMS do concepto de saúde, cando esta soamente fala de “benestar físico, mental e social” fóra de connotación sexual ningunha, ou mesmo Alberto Núñez Feijóo ao falar de 'actividades militares' para referirse a un xenocidio recoñecido e planificado polo propio goberno israelí que asasinou xa case sesenta mil persoas, entre elas máis de 15.000 nenas e nenos).

Así que, aclarada a epistemoloxía, non nos resulta difícil entender que cando o conselleiro de Educación fala de 'neutralidade ideolóxica' estase a referir en realidade ao tratamento que mereceron e merecen nos centros galegos do ensino público temas da axenda política nacional e internacional como o proxecto de Altri na Ulloa, a defensa da lingua propia do país e o xenocidio de Israel en Palestina, entre outros.

O propio currículo educativo do ensino público galego sinala especificamente a igualdade efectiva entre homes e mulleres, a prevención da violencia de xénero, a resolución pacífica de conflitos e o respecto aos dereitos humanos (Decretos 155 e 156 de 2022), destacando que a escola debe promover a adquisición de competencias clave que inclúan a convivencia, o respecto mutuo e a resolución pacífica de conflitos, aspectos todos eles inherentes á Educación pola Paz. Ademais, establécese a súa concreción curricular, sinalando que se deben incluír nas programacións didácticas actividades que promovan estes valores, como proxectos interdisciplinarios ou obradoiros para a resolución de conflitos, integrándose de xeito transversal en todas as materias, especialmente en Lingua Galega e Literatura, Lingua Castelá e Literatura, Ciencias Sociais, Educación Física ou Valores Éticos (optativa na ESO), que trata contidos relacionados coa Ética, a xustiza social e a convivencia pacífica. Doutra banda, o desenvolvemento sostíbel e o coidado e protección do medio ambiente é mencionado tamén no currículo e trátase especialmente en materias como Bioloxía e Xeoloxía, Xeografía e Historia, Valores Éticos ou Tecnoloxía. Concretamente, o Decreto 157/2022 para o Bacharelato, fala de desenvolver a competencia en sostibilidade, que implica analizar criticamente o impacto humano no medio ambiente e propor solucións responsábeis.

Moléstalle ao Conselleiro que o currículo sinale a pertinencia de estudar os fundamentos éticos de autores como Kant, Rawls ou Hannah Arendt (firme pacifista e defensora da desobediencia cívica)? Que en Historia do Mundo Contemporáneo se estuden fitos como a Declaración Universal dos Dereitos Humanos, os movementos polos dereitos civís e as loitas pola igualdade de xénero? Que en Ciencias da Terra e o Medio Ambiente se vinculen os dereitos humanos co dereito a un medio ambiente saudábel, principio recoñecido pola ONU en 2021 e que isto implique a responsabilidade global na defensa dos dereitos fundamentais? Trátase esta manobra dunha réplica mimética caseira, en certo punto, da cruzada reaccionaria que Trump emprendeu dende hai meses contra as Universidades? Poderiamos descartar esta posibilidade?

Son preguntas socráticas, nada máis. Pois o currículo sinala explicitamente que se deben promover os valores que sustentan a liberdade, a xustiza, a igualdade, o pluralismo político, a paz, a democracia e o respecto polos dereitos humanos. Non sabemos certo se lle molesta. Pero o que si parece incomodalo ao seu goberno e a el é que se luzan carteis, distintivos alusivos a Altri ou bandeiras palestinas nos centros, así como actividades que sexan críticas con estas cuestións. Hai case un ano acompañamos persoalmente a Khaldun Almassri, Secretario Primeiro do Embaixador Palestino en España, para unha serie de intervencións organizada polo STEG na USC e en centros educativos galegos. O faladoiro previsto nun instituto de Compostela foi suspendido finalmente logo das presións que a dirección do centro recibiu por parte da Xunta de Galicia (até cinco chamadas distintas da Consellería de Educación, a Xefatura Territorial e a Consellería de Presidencia) e que remataron coa persoa titular da dirección acudindo a Urxencias por un episodio de ansiedade. Esa si que é unha equidistancia! Logo parece a esfera de Pascal de Borges: o centro en todas partes -talvez por iso de ser de Lalín- e a súa circunferencia en ningures.

Dende que interpretación terxiversada da 'neutralidade ideolóxica' pode molestar que as comunidades educativas debatan e apoien un pobo que está a ser exterminado froito dun xenocidio organizado onde se vulnera acotío o Dereito Internacional, onde se levan asasinado miles de crianzas, nenas e nenos? A Educación nos Dereitos das Nenas e Nenos no currículo educativo galego intégrase de maneira transversal nos plans de estudo de Educación Infantil, Primaria, Secundaria Obrigatoria e Bacharelato, seguindo as directrices da Lei Orgánica 3/2020, de 29 de decembro (LOMLOE). Asemade, sublíñase que o currículo de Primaria debe promover o respecto aos dereitos humanos, incluíndo explicitamente os dereitos das nenas e nenos, fomentando valores como a igualdade, a non discriminación e a protección da infancia, facendo especial fincapé na Convención sobre os Dereitos da Nena e o Neno (1989), aprobada pola ONU.

A xornalista Cláudia Morán, nun certeiro artigo de hai uns días, sinalaba que “a escola pública serviunos para contextualizar, para entender, para formar esa conciencia que a tantas e tantos nos marcaría para sempre, alén do temario”. E é esa unha das súas funcións esenciais: promover o sentido crítico diante das tentacións do poder de querer sinalar o que se pode tratar e non tratar, o que estorba ou está de máis nunha escola.

Ben fariamos en imitar menos as donicelas e pousar a nosa mirada en certas paisaxes da natureza. Da micorriza, un fungo microscópico, seguindo a idea de Suzanne Simard, podemos aprender que forma unha rede subterránea que permite ás árbores compartir nutrientes e comunicárense, desafiando a visión individualista da nosa evolución como sociedade, suxerindo unha cooperación profunda entre todos os seus seres, moi por diante deste brutalismo en curso a nivel planetario. Como afirmou o Rivas: a Natureza sabe máis.

Por iso resultan especialmente graves as palabras do Conselleiro, pois apelar á neutralidade ideolóxica diante de certas situacións denota varias cousas e ningunha delas boa: frivolidade, inconsciencia, falta de empatía, pouco respecto polo propio funcionamento democrático dos centros e, precisamente, un cheiro a seguidismo acrítico partidista que ignora os graves prexuízos que pode traer á nosa sociedade obviar un xenocidio en curso ou implantar unha pasteira contaminante no corazón do noso país, nun exercicio de depredación extractiva disfrazado de compromiso ecolóxico, nunha das peores caras desta evolución do capitalismo.

A neutralidade é esvaradía, como a ausencia de cor. Para os franceses esta era blanc, para os portugueses ou para nós deu en branco. Pero para os ingleses ese black mudou en negro. E todos pensaban estar a falar do mesmo. Sexa como for, a neutralidade ideolóxica na educación ficará sempre no lado dos dereitos humanos, a ciencia, o coidado do medio ambiente e o espírito crítico. Sen iso, é ímposíbel que haxa neutralidade ideolóxica ningunha. Malia ás tentacións de querer facernos equidistantes entre o peor dos mundos e a transformación social que alimenta a utopía rebelde por un mundo mellor. Non llela neguemos á nosa infancia. Axudémoslle a soñala onde nos corresponde facelo. Na escola.

San Cibrao, 16 de xuño de 2025