A realidade é iso ao que hai que terlle un respecto: hai que sacarse o chapeu ante ela. Hai un ano Trump e con el toda a barafunda parecía que ían arrasar. Tiña –teñen– un proxecto subversivo. Infiltrarse no Estado para corroelo. Socavar determinados cimentos da civilización. Pero hoxe a marea cede no seu empuxe. Os aranceis, a resistencia de Minneapolis, ás razzias do ICE, a guerra de Irán... nada saíu como pretendía o autor dos tuits máis disparatados da historia das mensaxes políticas. E mira que ten competencia. Tal vez estea acelerando o declive do Imperio, cometendo erro tras erro, máis ben que engrandecelo. A grande pregunta é se, como sucedeu con Orbán, as eleccións de midterm lle quitarán a maioría no Congreso e no Senado e se tanto el como o mundo MAGA aceptarán o resultado.

O seu aliado, Israel, quere remodelar todo Oriente medio e construír o Gran Israel facendo limpeza étnica e aumentando o seu territorio a costa do Líbano, Cisxordania, etcétera. Levado polo milenarismo evita todo compromiso e comete xenocidio. Pode que estea cavando a súa tumba a medio prazo. Nada é fácil, tampouco para as fantasías de omnipotencia da nova ultradereita. No delirio autoritario que encarnan a realidade é pura plastilina, a moldear á vontade. O narcisismo de masas séguelles o paso nesa loucura imposible. Pero a soberbia e a insolencia, advirten os gregos, ábrelle o camiño ao castigo dos deuses.

Tres universidades de Bélxica outorgaron un doutorado honoris causa conxunto a Francesca Albanese, a relatora da ONU sobre Gaza. Non poderían facer o mesmo as tres universidades galegas?. Albanese encarna a valentía fronte aos grandes poderes. Cando a UE miraba para outro lado, ou apoiaba servilmente a Israel, como continúa facendo –non foi expulsada nin de Eurovisión–, Albanese documentaba a catástrofe. Hoxe soporta ameazas de morte e sancións. A administración norteamericana tena no punto mira, emitíu unha orde que prohibe a todo americano proverlle todo tipo de “fondos, bens e servizos”, así, por exemplo, non pode usar as tarxetas de crédito, xestionadas por multinacionais americanas. O mesmo, por certo, lle pasa a unha ducia de fiscais do tribunal Penal Internacional, algo que a UE non debería tolerar. Ao tempo, arrostra a posibilidade de arresto en Alemaña, país no que, como na Grande Bretaña, a simpatía por Palestina está penalizada. A liberdade de expresión non vive os seus mellores momentos.

Que as universidades galegas lle concederan ese honoris causa sería un xesto. Mínimo ante o tamaño do horror. Pero un xesto de apoio á legalidade internacional; unha afirmación de que Europa -de Galicia que é parte de Europa- está cos dereitos humanos e contra os crimes cometidos por Estados. Sería unha pequena mostra de vitalidade da sociedade civil e das institucións universitarias. Sería algo que nos honraría a todos, como cidadáns e como sociedade. Sería algo que contribuiría a que a liberdade de expresión non sucumba ante as ameazas. Á espera, naturalmente, de que algún día, os autores de crimes respondan ante a xustiza.

Hai un certo tempo, o profesor de economía Manuel Gónzalez convidounos a Daniel Hermosilla e máis a min a un encontro con alumnos da súa facultade para comentar aspectos de Galicia, distrito industrial (Editorial Galaxia, 2024), un libro que mostra un mapa feraz de actividade industrial, pero que tende a ser ignorada. Foi un día bonito. No coloquio un rapaz fíxo esta pregunta: pero Galicia non está atrasada, ao ser periférica?

A verdade é que non respondimos con xeito á pregunta, que, cando menos eu, non esperaba. Debería facelo. Debería agardalo. A correlación entre os dous items “atraso” e “periferia” é un dos fetiches instalados na consciencia colectiva que non é fácil destruír. Forma parte dese tipo de ideas, ou prexuízos, que están tan arraigados no cerebro colectivo que ningún dato pode ousar descalabralo.

Periferia? Inditex é un monstro da loxística planetaria operado dende A Coruña. Pero, como é iso? Non debería estar ubicado en Leganés? A compañía extende as súas pólas e ramallos literalmente por todo o mundo. É famosa a sala de pantallas dende a que se rexistra a actividade en toda a cadea da compañía. Alguén se fixo a pregunta de por que naceu aquí? Foi un erro? Azar? Inditex fixo nacer e/ou expandirse outros segmentos económicos: o sector do contract, o informático ou ata o de de fabricación de etiquetas para embalaxe. É a principal compañía de textil do mundo. Non hai máis que dicir.

A industria conserveira é a de maior tradición no país. Galicia é unha potencia mundial neste ámbito, o que sería complicado de nacer en Salamanca. É o produto non só de estar no bordo do mar, senón do know how acumulado durante xeracións. Cantas factorías no mundo son propiedade de conserveiras con base en Galicia? Na procura de materias primas e mercados esa industria comprou ou instalou fábricas en Ecuador, Guatemala, Chile, Brasil ou Marrocos. Pescanova comezou a súa presenza en Sudáfrica hai sesenta anos. Frinsa levou a Singapur a central de compras de atún. O grupo Dávila, no inicio unha compañía marítima e de armadores, estendeu a súa actividade á loxística aérea, ferroviaria ou do transporte por estrada.

Stellantis exporta coches. Por vía marítima. Axudou para que se instalase en Vigo nos anos 50 a súa posición estratéxica no bordo atlántico, en especial a conexión maritíma da cidade coa Bretaña, ademais de dispoñer de enerxía, tecido industrial e nivel de formación. E da decisión gubernamental, naturalmente. Stellantis fixo desenvolver un cluster de industrias do automóbil, agora expandido á aeronaútica ou os drons mariños entre outras actividades. Foi un erro?

A industria agroalimentaria, que é unha industria moi potente, e non unha confederación de minifundios como quería o tópico que aínda pervive, debería nacer en Chamberí? Madrid, por certo, apenas ten industria. É o que é –servizos financeiros, loxística, sede de empresas e grupos de comunicación- por motivos políticos, pola fenomenal concentración de centros de poder, pero a sede da empresa radicada en Madrid ten a súa actividade en Huelva, ou en Vigo. En Corea do Sur, ao parecer, como indicaba o economista Ramón Yáñez, a sede fiscal dunha empresa non pode estar máis que a unha distancia de certo radio da sede física, pero, aquí, polo que sexa, non é o caso.

Os asteleiros de Ferrol, como os de Vigo, deberían nacer en Ávila? A construción de navios, que no seu momento tanta madeira esquilmou da contorna costeira, debería producirse noutro lugar? Petroleiros e plataformas, buques de guerra e gaseiros, todas as derivadas desa tradición construtiva, onde deberían estar feitas?

Pero non só en Galicia, na península a actividade económica estivo máis ben situada no bordo. Dende esa perspectiva, Madrid é máis ben a periferia. Capitalismo extractivo, chámanlle algúns. O que non impide que exerza un magnetismo case místico. O historiador estadounidense David R. Ringrose mostrou como, nos albores da idade moderna, a capital imperial fixo fracasar Castela. É algo que non acostuma mencionarse. Outros historiadores aduciron que a derrota dos Comuneros foi a derrota doutra España posible. Era unha idea moi asentada no liberalismo e o republicanismo do XIX.

O mediterráneo foi durante milenios unha onda de enerxía. A Grecia clásica foi un mundo de polis, de pequenas cidades entre as que destacaba Atenas. A Italia renacentista, de cidades-estado, de Florencia a Venecia. Nin a civilización grega nin o capitalismo europeo naceron de estados-nación. Cando o mundo virou ao Atlántico, despois do descobremento de América e da ruta a Asia, os Países Baixos viron medrar a retícula urbana. Portugal construíu un imperio, como a Gran Bretaña. Por qué Galicia, situada no bordo atlántico, non puido aproveitar nese momento esa posición? A resposta é complexa. A historia da Gran Bretaña ten moitos matices. Alí onde naceu a revolución industrial a fins do XVIII Manchester e Liverpool tiñan un dinamismo que perderon a día de hoxe. Londres desindustrializouse despois da segunda gran guerra. A Gran Bretaña cebou unha cidade post-industrial e concentrou o poder en Londres a través do que foi chamado a “economía do coñecemento” e de facer da City un centro financeiro extraterritorial, pero fixo entrar en crise o país. O resentimento que iso creou facilitou o Brexit. Francia, modelo borbónico replicado en España, centralizou en París. Nin Alemaña nin Italia funcionan así. Hai máis posibilidades.

Non todo foi mal en Galicia. A día de hoxe, a principal misión do goberno galego non é traer empresas paracaidistas de fóra, do estilo de Altri, como se iso fora o maná e Galicia un deserto industrial. O primeiro é saber que industrias hai aquí. E que iniciativas se poden desenvolver. Que prioridades e elementos facilitadores. Para continuar impulsando o tecido de empresas e a cooperación entre elas; para favorecer que sigan medrando, creen novos produtos e consigan novos mercados. Crear unha marca-país non é inútil. Fraga intentouno, e tivo certo éxito. Goberne quen goberne convén ter un modelo de política industrial. Moitas das empresas que mencionamos, no sector industrial, no conserveiro, no lácteo, no de viño, foron ou están sendo compradas por capital foráneo. A seducción de vivir de rendas. Pero, non sería conveniente que tiveran arraigo?

Para impulsar a actividade, o PP, partido de goberno en Galicia, seguramente disporá do instrumento do goberno do Estado dentro dun ano. Hai perigos evidentes: o modo en que a produción de coches eléctricos poña en cuestión industrias da área de Vigo, pero tamén posibilidades. Nese caso, nas súas mans estará mellorar a rede ferroviaria para facer de Galicia unha cidade ben conectada. O ideal sería unha rede en anel conectando as sete cidades. O tramo Ferrol-A Coruña é o máis decisivo para lle dar un impulso á conurbación das rías ártabras, de Mugardos a Pontedeume ou Betanzos.

Pero a conexión con Porto e o Norte de Portugal non o é menos. E con Europa. Ollo: favorecer o tráfico de mercadorías por tren é asunto fundamental. Como as conexións marítimas. As cidades crean valor, pero hai que favorecer a mobilidade, crear transporte de proximidade, facilitar a conexión, o intercambio de ideas e actividades. Urbanizar con xeito o crecemento das cidades centrais e coser con elas as novas periferias sería un aporte á calidade de vida da poboación pero tería derivadas económicas, ademais de sociais.

Boa parte das empresas do país naceron aquí porque non podían nacer noutro lugar. A perspectiva de Galicia como periferia é unha falacia que responde á idea de que capitalidade política, riqueza e actividade económica son elementos intercambiables. É unha evidencia que non é tal: Washington non é New York, nin Roma é Milán. Shanghai ten tanta industria como Beijing. Pero dicir o evidente ás veces parece revolucionario.

A nogueira. É desesperante ler os comentaristas políticos da capital antes e despois das eleccións de Aragón. Pasan o tempo dándolle esta recomendación ao PP: “Non alimentes o monstro, que vos vai papar”. Parecen non entender isto tan simple: Vox axita as pólas e o PP recolle as noces. No hipertenso convoluto madrileño no que o poder, o diñeiro e a información circulan e se entrecruzan, Ayuso non fai nada distinto nin xesticula menos que Vox, porque é unha irmá xemelga. A Ayuso gústanlle as noces que recolle, pero ela non para de usar a provocación como un trazo de estilo. Ayuso: a dereita que manda en Madrid, líder da única capital europea que é máis conservadora que o conxunto do seu país. É tan difícil de entender que no seu universo existe continuidade e non salto? Que comulgan ao unísono na mesma fe? Que dereita extrema e extrema dereita comparten o horizonte? Que son brazos da mesma árbore? Se quixeran camiñar separados, faríano. Madrid é un convoluto. En Estremadura ou Andalucía ou Galicia non é necesariamente así. Ou non tanto.

Certas elites dirán no seu momento que hai que deixar gobernar ao PP para que non dependa de Vox, pero é improbable que tal proposición teña éxito. Non polo PSOE, que tamén, senón polo PP. Sería suicida para os dous partidos, pero aínda máis para o PP, que gastou moita enerxía en enervar e radicalizar a súa base. A un votante do PP vanlle dicir que hai que apoiarse nos delincuentes, nos corruptos, nos puteiros, ditadores, totalitarios, bolivarianos, asasinos, comunistas, etarras, separatistas, nos políticos woke, gobernantes ilexítimos, regularizadores de migrantes, protectores de boomers e okupas? Realmente, cantos entenden que o autoritarismo e a violencia que propoñen significa un conflito civil? Despois de lustros moldeando mentes irritadas, de súpeto unha lagoa zen? Un longo ooommm na postura do loto? É, creo, unha fantasía nostálxica destinada a bater contra as penas. Cando aboas a terra co esterco da inimizade non é fácil que brote a concordia.

A Brunete mediática. Hai que ser moi inocente para pensar que a asombrosa cifra de medios radicados en Madrid se podería soster sen a asistencia económica da dereita, non só a política, tamén a empresarial (é asombrosa a cantidade de diñeiro que se gasta en todo o mundo para que a xente pense o que ten que pensar!). Poucos sobrevivirían sen ese chorro de diñeiro. Ayuso reparte cartos a mans cheas en dixitais, televisións, radios e fábricas de bots que viven desa paguita, pero non é a única que solta o parné. A práctica totalidade dos medios son de dereitas: non se entende que poidan sobrevivir. Pero non viven do seu público, senón que ofertan a súa capacidade de mobilización e condicionamento da conduta: o que está no mercado é un convoluto mediático a gran escala e inextricable. En Madrid viven sete millóns de habitantes e hai radicados da orde de 1.000 medios de comunicación. Toca a un medio cada 7.000 habitantes. Hai sitios onde hai menos bares..

Por suposto, aos indios autóctonos nese inmenso extrarradio que hoxe é España tamén se nos instrúe dende a altura centrípeta da civilización. Segundo Reuters, o 37% da poboación española evita activamente as noticias de maneira. Servidor é un deles. Libros, Radio Clásica e programas sobre construír casas para evitar a manipulación do estado de ánimo. O 70% desconfía das noticias: fai ben. Nótese que se trata do estado de ánimo. Un certo ideal de civilización era dotarse de xenerosa liberalidade e serena racionalidade. O obxectivo activo de boa parte dos medios é atentar contra ese ideal, para meter aos cidadáns nunha burbulla de exaltación irracional. Pero ese océano infinito foi o que fixo dimitir en dous días a Casado e o que pon firme a Feijóo. Se se move da posición fixada, Ayuso indicaralle a porta de saída, como ao seu antecesor. Se resiste, será presidente. Cando menos, é a lóxica coa que actúa.

Dereita revolucionaria. Vivimos ás portas de cambios que van ser traumáticos. Non se trata de alternancia no goberno. Pode que a UE sucumba ante o ataque combinado de Trump e os “partidos patriotas”. A meta é derrubar os consensos en beneficio dunha nova orde autoritaria. Arrasar. Ningún piar do estado do benestar quedará indemne e a policía será usada para perseguir e disciplinar o descontento. Vox quere eliminar a autonomía, ilegalizar partidos -entre eles, o BNG- e ir por todo. Destruír o modo de vida europeo e o modelo da integración social para crear un foxo entre os de arriba e os de abaixo, ao estilo dos países do Sur de América. O uso da idea de decadencia, versionada con distintas melodías, e a construción do inimigo son as ferramentas para a regresión. É o mesmo patrón en Arxentina, Estados Unidos ou España. Quen non o vexa é que non quere velo. O mundo está vivindo o impacto dunha enxeñaría social ultraconservadora. Steve Bannon cóntallo a quen o queira escoitar. Como Thiel ou Musk. España tamén é un laboratorio. Pero, por suposto, iso non quita que ter a quen odiar, a quen converter no chivo expiatorio das propias frustracións, non sexa un pracer para moita xente.

Un tripartito posible. Cun ciclo político de tal magnitude, o PP parece seguro en Galicia, aínda que talvez non en solitario. En Galicia a irritación, de momento, vén amortecida, pero calquera día desbordará e non será bonito. O humor do país pode cambiar rápido baixo as condicións das convulsións europeas que ameazan o horizonte. A todos nos conviría a moderación e a paz civil, pero aprendices de bruxo non faltan. En todo caso, o PSdeG carece de imaxinación política e o BNG intenta, pero non consegue, saír do círculo de lume no que el mesmo se pechou. Así que todo está baixo control, do punto de vista do PP, que pon en sordina o radicalismo dos seus correlixionarios madrileños sen separarse no fondo del: os seus portavoces, no Parlamento e nas redes, imitan o estilo agreste pero, polo que sexa, non se traspasa á rúa. Polo de agora.

Pode aumentar o perímetro das dúas forzas no medio da revolución autoritaria /conservadora sen que sexa un xogo de suma cero entre elas? Pode o PP perder apoios que non vaian para Vox? Existe unha opinión máis tranquila que non comparte determinadas derivas? Unha innovación que mova o taboleiro, un xiro imprevisto da opinión pública, unha mutación social ou un efecto bumerán poderían provocalo, pero nada diso parece probable. Aínda que nada está escrito, por suposto. As elites, en Europa, están tensando tanto a corda -ás veces un pensa que por estupidez- que calquera día se poden atopar co inesperado. Ninguén sabe as reviravoltas que están apostadas despois da volta do camiño. O PP en Galicia, con Rueda, de momento, apréstase a construír vivenda: non quere aparecer como quen desmonta servizos públicos. Pero non controla a atmosfera. As recentes eleccións mostran que as autonómicas se están convertendo en avatares das xenerais. Sucederá aquí.

Así as cousas, e aínda que os prognósticos deben ser sempre tomados con escepticismo e só poden ser tomados como hipóteses máis ou menos razoables, cabe imaxinar que poida gobernar, no futuro, un tripartito PP/Vox/DO, o partido de Jácome. É un escenario que, a día de hoxe, ten sentido. Un Vox con ministros podería obter representación no Parlamento galego a costa do PP. De non dar os números, aí está Jácome para completar.

Regalos de Reis. Ao meu fillo tocoulle La distinción (Garbuix Books), un cómic estupendo de Tiphaine Riviérè que divulga o texto de Pierre Bourdieu, La distinción. Criterios y bases sociales del gusto, un clásico da socioloxía. O combate das clases pola distinción social é eterno, insomne e agónico. Tanto que existe un radicalismo chic, moi propio dos campus e dos escritores e intelectuais, que o que teme é, sobre todo, a vulgaridade. “Ler o libro de Bourdieu é como someterse a unha auténtica psicanálise social: non podes evitar recoñecerte nunha das clases sociais que describe. De repente entendes por que che gustan determinadas cousas, pero tamén que tipo de vacacións, de amigos ou por que tes unha visión da parella ou da familia”, afirma a autora. Psicanálise social: unha boa idea.

En Galicia, o máis común é atoparse entre tránsfugas. Xente que cre que chegou a algún lugar, e que o fixo polos seus propios medios. Ninguén di de si mesmo: “Eu son un Balbino. Coma quen di, un ninguén”. Polo menos, en tempo presente. Atopar ricos ou xente de elite que, para lexitimar o seu éxito, rememoren as súas orixes modestas non é raro. Que iso suceda pola parte de enriba da sociedade non é de estrañar, pero un pouco ou un moito máis abaixo, coma noutras sociedades occidentais, unha grande parte da sociedade vívese a si mesma como pertencendo á clase media. Procedendo da aldea, ou da clase obreira, o recén chegado síntese conforme con onde está, e co itinerario vital que lle deparou unha posición. Esaxerando ás veces a súa fortuna, e ata imaxinando estar máis seguro ante a posibilidade do infortunio do que realmente está. Seguridade psicolóxica tanto máis necesaria canto o ascensor social está volvendo a descender.

Pero, por pouco que se escarve, pode detectarse un malestar. Unha conciencia desgraciada, que diría Hegel. Un desdobramento ou escisión do eu. O desclasamento vívese con satisfacción, e ata con naturalidade, pero sobrevive un fondo de interrogación, unha sospeita sobre quen é un. Se o neno ou nena que foi, aquela orixe familiar dentro dun mundo que xa desapareceu, ou esa imaxe que comparece non diante do espello, senón nas interaccións sociais que o confirman a un na mirada allea e no valor social.

A identidade é sempre algo evanescente e matizado. É un proceso de autoconstrución continuada, chea de medos e ambigüidades. E de paranoias, dentro de contextos sociais: como debo comportarme, vestir ou falar? Cales son os códigos apropiados? O temor e a vergoña da posibilidade de retroceder sempre están aí, coma unha pantasma omnipresente. Preguntarse en que idioma falo forma parte desa interrogación sobre un mesmo, evidentemente, e da neurose co estigma. Pero é máis complicado: o diñeiro, é sabido, non dá a clase.

A clase. Eses códigos, esa linguaxe sutil que se aprende con naturalidade na familia, ou no propio medio social e que o acompañará a un toda a súa vida, como unha sombra ou un dobre. Esa confianza nun mesmo na que se recoñece aos que proveñen de boas familias. E ao revés, esa montaña de complexos e complicacións, propias de quen vive con inseguridade quen é. Ese constante cuestionarse a un mesmo, tantas veces acompañado polo seu doppelgänger, a dogmática autoafirmación propia de quen non pode sentirse relaxado, porque sente que está sempre en cuestión. Dado que un pode revelar ocultas marcas de clase hai que precaverse de quedar en evidencia. Hai que facer notar esta idea: na Galicia e na España contemporánea a sexualidade deixou de ser un tabú, case ao mesmo tempo en que a clase pasou a selo.

Galicia viviu -ou está vivindo aínda, pero xa nos seus últimos lategazos- a descomposición dun mundo. Esa transición, que nos deixou unha sociedade plenamente urbana e bens como a sanidade pública ou educación pública universal, dúas cousas que non existiron ata os anos setenta, deixou tras de si específicos tipos humanos, moi distintos dos que Álvaro Cunqueiro, con amorosa empatía, intentara debuxar en Xente de aquí e de acolá e noutros escritos nos que esculcou o que el chamaba o “segredo do ser galego”. Esa novela, esa antropoloxía, ou esa etnografía, de quen somos, ou de quen fomos, nesas décadas de tránsito, aínda está por facer. A natureza humana será intemporal pero declínase con formas históricas.

Termino. 2026 vén bravo. E ameaza con darlle un xiro tremendo á nosa vida e, polo tanto, a quen somos. Leo, na recente biografía de Álvaro Cunqueiro (debida ao desaparecido escritor sevillano Antonio Rivero Taravillo, membro que foi da Conradh na Gaeilge, (a Liga Gaélica) estas luminosas palabras de esperanza debidas ao mindoniense: “Pero a profunda verdade é que os anos bos ou malos os fai, en grande parte, o corazón do home. O humano optimismo mellora a calidade dos anos. Unha vez, o sabio Merlín atrapou nunha rede o ano que se dispoñía a entrar e deulle unhas fregas de lavanda e menta, e o ano, que viña torpe e guerreiro, fíxose alegre e pacífico, e foi cando en Irlanda se inventou a cervexa negra”.

Parece que unhas fregas de lavanda e menta é o que necesitamos. E un Merlín.

En 1983 naceu a Comunidade de Madrid. Ese ano houbo tres traxedias: dous accidentes de aviación en Mejorada del Campo e Barajas e un incendio na discoteca Alcalá 20. 355 mortos. Eu estaba na mili, vivía no Retiro -tiña pase pernocta- e nin me enteraba de que naquel momento ducias de miles de migrantes do sur de España estaban pasando de malvivir en choupanas e chabolas a vivir en bloques de edificios. En 1983 houbo 818 atracos cun botín de 653 millóns de pesetas, sete delincuentes e cinco comerciantes mortos. Foi o ano da desaparición do Nani por obra da mafia policial, á que se lle atribúen 15 vítimas. Anos tremendos, pero que se vivían con esperanza. En Madrid, 1983, libro de Arturo Lezcano (o seu pai, por certo, era un tipo estupendo) teñen os lectores unha introducción a aquel momento.

No Madrid burgués, e no de barrio, corría a droga. Había que ir ao Rockola, a discoteca da Movida, pasarse os domingos polo Rastro e ler La Luna de Madrid. Comezaba Chueca. Eran anos efervescentes como un alka-seltzer. Abríanse exposicións de Fernand Léger, Andy Warhol, David Hockney. A capital, que se sabía rústica e primitiva, quería deixar de ser provinciana a toda mecha. Tierno Galván era o alcalde e daba o ton: “El que no esté colocado, que se coloque, ¡y al loro!”. Construíu 40.000 vivendas que axudaron a erradicar o chabolismo. Hoxe, la Cañada Real, como tantas outras cousas, constitúe un fenómeno da natureza. Que unha administración faga algo, algo que non sexa privatizar, parece unha cousa rarísima.

O caso é que un día fun a unha conferencia do matrimonio Chantal Mouffe/Ernesto Laclau no edificio do Senado. Era unha sala como de Consello de Ministros na que estabamos escasamente vinte persoas, cousa que naquel tempo me sorprendeu grandemente porque, na miña inxenuidade, pensaba que aquelas celebridades intelectuais xuntarían unha longa fila de fans. Pobre de min. Eran os teóricos do eurocomunismo nun mundo no que os partidos comunistas europeos aínda tiñan un enorme peso e, ás veces, eran hexemónicos na esquerda.

Chantal Mouffe afirmou, no bico daquela mesa forrada con coiro: “O Estado do Benestar é unha conquista irreversible”. Errare humanum est. Foino dicir xusto cando Thatcher, Reagan e toda a horda neoliberal comezou a defender o mercado como asunto filosófico, e a rexeitar o Estado como principio moral. Salvo, claro, leis e Policía, os elementos coactivos de defensa da orde económica.

Todo o mundo se equivoca. Vintetrés anos despois, en 2006, con ocasión dun encontro sobre a España plural organizado pola Fundación Alternativas, conversaba á hora da cea nun restaurante de Mérida con Nicolás Sartorius e co desaparecido Juan Manuel Eguiagaray. Sobre o PP de Galicia. Era o momento en que gobernaba o bipartito e ocorréuseme soster que un certo galeguismo asociado ao PP era -outra vez a palabra de marras- irreversible. Xa ven que a presciencia non me acompañou aquela noite.

Despois veu Feijóo, e despois Rueda. O PP de Galicia foise asimilando ao humor do PP central e a estar invadido por tecnócratas con ese perfil, hoxe tan extendido, de xente propietaria, xunto coa súa carreira universitaria, dun vasto océano de ignorancia. Galicia non penalizou esa dirección. Vender fume mentolado non tivo custe electoral. O meu foi un erro garrafal.

En España foi pasando outro tanto. Nun tempo, o PP tiña algo da Confederación Española de Derechas Autónomas. Ía modulando o seu estilo e discurso para apegarse ao territorio. Tiña un acento en Andalucía, outro en Valencia e outro en Cataluña. Cada vez queda menos diso. Non tanto ou non só, como se di, pola competencia con Vox, como por poñerse na mesma lonxitude de onda do PP madrileño que é, ao fin e ao cabo, o que concentra o poder entre as elites financeiras, mediáticas e da administración do Estado. A idea é poñerse na cola, a ver que cae. Todo o mundo ten as súas aspiracións.

Aquelas dúas apreciacións foron realizadas cando o mundo era estable e o curso das cousas parecía predicible. Hoxe, a cábala é tan sofisticada, o bombo da lotaría tan complexo, os elementos da situación tan confusos que quen se atrevería a arriscar un xuízo sobre o que pase en España ou Galicia? Todo está patas arriba. Dende a Segunda Guerra Mundial non viviamos nun momento con tanto perigo en Europa, iso é seguro. A compra de armas e o retorno do servizo militar non auguran nada bo. O run run asegura que estamos antes dunha crise provocada polo estoupido da burbulla da IA que pode deixar pequena a de 2008. Todo está entrelazado e 2026 vén co rostro torvo. Parece fácil presumir que a ultradereita alcanzará o poder, o Estado do Benestar irá a menos e que o PP seguirá na Xunta, como a piramide de Keops no deserto exipcio. Todo iso parece irreversible. Ou non. Errare humanum est. Toda a xente se equivoca. Ata para ben.

Que cousa ter dezaseis anos en 1975! Xunto cun amigo da época, Pedro López Novo -non sei que foi del- propúxemonos ler toda a Historia da Filosofía comezando polo principio. E así foi. Durante un tempo. Collemos a Heráclito, o escuro, e a outros presocráticos e metémoslles o dente. Paramos en Boecio. Non era que non nos atreveramos con outros enigmas. Intentamos desentrañar El antiedipo. Capitalismo y esquizofrenia, que acababa de ser editado en España por Barral. Ademais de Deleuze/Guattari, a antipsiquiatría e a fusión de marxismo e psicanálise, estaban moi na onda.

Claro que, á beira dos libros, estaba o cine. Con miña irmá Pepa ía os xoves ao cineclub Valle-Inclán, en Lugo, onde Carlos Varela Veiga, que ía morrer máis tarde polo estúpido estoupido dunha bombona dun fogón de praia, programaba Prima della rivoluzione, Queimada ou Woodstock. Era fantástico o Carlos. E a música: dos Beatles a Frank Zappa ou John Mayall, todo formaba parte da marea de ruptura. E xa non digamos Quilapayún ou Inti-Illimani (para min o 11 de setembro será toda a vida o do golpe de estado en Chile contra Allende). Ou Voces Ceibes e o Movemento Popular da Canción Galega.

Postas as cousas no seu contexto, todo aceno de modernidade e interese intelectual tiña aroma a antifranquismo. É posible, ou seguro, que houbera niso un elemento de distinción social, que diría o Bourdieu. Mesturado cun auténtico espíritu de cambio. E de valentía, de atreverse aos riscos, que eran grandes e impredicibles, iso non se pode negar. “Afáns de mocidade, de facer rodas cadradas/de perdoar ao vencido/de predicar maldades”, cantaba Pi de la Serra.

A mín meteume en ERGA, Estudantes Revolucionarios Galegos, Manuel Fraga Rey, Lito. Non moito despois a policía detívoo e foi para o cárcere da Coruña. Como eran as cousas que nalgunha ocasión miña irmá e máis eu fómolo ver á prisión e a policía deixounos entrar! Os pais dixeron que eramos familiares e funcionou. Cando morreu Franco, os presos, como é natural, fixeron unha festa de grande balbordo. Parece que un gris veu a dicirlles que, “de parte do señor director, fixeran o favor de respetar o statu quo”.

O meu ambiente estaba impregnado dun certo galeguismo. Ao fin e ao cabo, o meu avó fora das Irmandades da Fala. E, aínda que entón non o sabía, o meu bisavó tamén. Pero se antes de Lito chegara alguén das Xuventudes Comunistas, ou da LCR, e xa non digamos se fora sevillana, tamén me tería metido. Era o espíritu da época.

Como era preceptivo nos militantes, saïamos tirar panfletos de noite. Polas obras e por onde se puidese. Máis ou menos cando morreu Franco, meu pai plantouse nas escaleiras e díxome que, se saía, non me deixaría volver entrar. Debo dicir que prudentemente quedei na casiña naquela ocasión. Pero só naquela. Os pais querían protexernos, pero nós saïamos e saïamos. Faciamos pintadas. Unha vez pintamos un “Non á colonización” enorme na saída de Vilalba para Meira. Un paisano preguntaba á mañá seguinte no bar que tería aquela xente contra a colonización, que é como se lle chamaba na bisbarra a unha zona da Terra Chá, entre Arneiro e o Matodoso, á que o franquismo trouxera colonos para traballar a terra, efectivamente. En fin, un malentendido cómico. E revelador, supoño.

Pero aqueles eran os tempos. Os militantes da UPG e de ERGA eramos multiusos, como unha navalla suiza. Miña irmá era da UTEG, pero tamén dos comités de apoio á loita labrega. A outra irmá, Cris, da UTEG tamén. Xosé Manuel Díaz ou Miguel Campuzano, estudantes, de ERGA, deron un paso máis: proletarizáronse, foron traballar ás Pontes e despois á alúmina. Tiveron un papel na creación do SOG, Sindicato Obreiro Galego, xerme da actual CIG. Contar nestes tempos que daquela había quen se facía obreiro para facer a revolución resulta raro, e ata dá algo de vergoña. Para os máis é incomprensible, cando non ridículo ou estúpido. Pero así era.

Outra curiosidade: os nacionalistas antecesores do que agora é o BNG eramos moi selectivos na captación de militantes. Había que discutir O atraso económico e ata a Marx, Lenin e Stalin sobre a cuestión nacional e a Politzer e a Marta Harnecker, os manuais de fundamentos de materialismo histórico e dialéctico. Pero cando se comezou a construír a central térmica das Pontes de García Rodríguez era unha marabilla ver o modo en que operaban Murúzabal e os seus camaradas do Partido do Traballo. En dúas semanas conseguían que un grupo de obreiros se meteran na CSUT e deran vivas a Lenin tomando unhas tazas. Daba gloria velo. Era outro modo, máis expeditivo, de organización.

Cóntoo con dozura. Con costumismo, se se quere -son un grande partidario do ton menor para fuxir do estilo inflado e bombástico e do lirismo cursi, que é un océano lamacento-. Pero non se equivoquen. Aqueles tempos de esperanza, aquel estoupido de luz brillante, eran tamén tempos de sufrimento e perigo. Non todo o mundo era tan boa xente nin tan demócrata, nin moitísimo menos. Delatores, un bo lote. Os xuízes e a policía non regalaban caramelos. Moita xente que coñecín foi golpeada, cando non torturada. Aos que o fixeron ninguén lles pedíu contas. Nin a eles nin aos seus superiores. Tampouco ás fortunas feitas ao carón do réxime. Ceibaron todos de responsabilidade, do primeiro ao último. Cero culpas. Nin os máis salvaxes entre eles tiveron nada que temer. A Lei de Amnistía sacou aos presos das prisións, naturalmente, pero estaba pensada para eximir de causas penais pola comisión de delitos aos colaboradores da ditadura. As mortes provocadas polas forzas de orde pública, no franquismo e na Transición, quedaron sen xulgar. Era a relación de forzas, amigo. A lei do embude, moi ancha para uns, moi estreita para outros, sempre funciona.

Ninguén sabía que ía vir a continuación. Franco morreu na cama, pero se o franquismo non sobreviviu ao ditador, se se impuxeron a democracia e certo autogoberno -aínda sen ruptura, como debería ser, como en Portugal- foi polo movemento obreiro, e polos curas obreiros e a HOAC, e polas asociacións de veciños, e polo incipiente feminismo, e polos estudantes. E polos nacionalistas cataláns, vascos e galegos. Serían burgueses, pero demócratas, o que non se pode dicir dos “nacionais”. Por todos aqueles que puxeron a pel. Noutra orde de cousas, moita xente decidiu, sen sabelo, o que ía ser a súa vida futura naquel tempo. Pouca cousa, cando menos comparado con algún que eu me sei que na época xogaba ao dominó na cafetería, se despachaba un carajillo e despois foi presidente de España. Vidas paralelas.

Case todos os que mencionei neste artigo xa morreron. A ningún lle foi pedida a palabra. Que relatara a súa experiencia. Podía suceder nestes anos que os que sufriron represión ou artellaron o combate contra a ditadura contaran as súas vicisitudes para ilustración do bo pobo. Na tele, como na Radio Televisión Portuguesa. Non sucedeu, nin podía suceder. Tal e como foi a Transición, iso era inconveniente: iluminaría as continuidades co franquismo, e obrigaría a unha limpa de determinadas institucións, que era, precisamente, o que se quería evitar. A Transición foi deseñada para que as cousas non saísen do carreiro. A relación de forzas, amigo! Repito a frase para que quede claro que o que pode ser non é o que debería ser. Existe unha especie de física social.

Pero non sucedeu, ademais, porque podería delatar prestixios antifranquistas máis ben imaxinarios. No relato, en efecto, habería que separar o gran da palla. En todo caso, como di o meu amigo Alfonso Mato, sería bo que os que se dedican á historia oral recolleran as testemuñas antes de que a Parca faga o seu traballo. Ao fin e ao cabo, xa saben: “Quen controla o pasado, controla o futuro. Quen controla o presente controla o pasado”, como dicía Orwell.

Trump non goza de tanto predicamento. Segundo o consenso das diferentes enquisas, existe máis xente nos Estados Unidos que o xulga desfavorablemente que xente que aproba a súa xestión. O promedio da diferenza está en máis de dez puntos porcentuais. Iso non significa que a súa política corra perigo. Porque o dato máis relevante naquel país ten que ver non co apoio ás políticas de Trump, que é baixo aínda que firme, en torno ao 40%, senón co enorme descrédito do Partido Demócrata, que vive a maior crise de identidade dende os tempos do New Deal, hai oitenta anos. Está polo chan, literalmente.

Nas últimas décadas, o Partido Demócrata perdeu o apoio da clase obreira como consecuencia da asunción das políticas económicas neoliberais. Os demócratas son, na percepción xeral, o partido da guerra e das elites plutócratas. Esa perda de identidade social, moi marcada dende a era de Clinton –e a de Blair en Gran Bretaña e Felipe González en España- é a que está na base do declive demócrata. A pertenza de Hilary Clinton á dirección de Wal-Mart, a cadea de baixos salarios por antonomasia, foi todo un símbolo. Bannon e Trump puideron deseñar o asalto ao electorado obreiro por parte do universo MAGA sobre esa base.

A política é identidade

A política é identidade. Unha ou outra. A constelación que a dereita conxela no despectivo adxectivo 'woke', é o principal criterio de demarcación de democrátas e republicanos nas últimas décadas. Non foi, por certo, debido a un capricho das elites do Partido Demócrata esa definición “progre”, senón a consecuencia ineludible do combate polas políticas do recoñecemento, con raíces na década dos sesenta, e que puxeron o feminismo, os dereitos civís de negros e latinos, e a cuestión LGTBI no centro da axenda. Se o Partido Demócrata non fora 'woke', non sería nada. Agora ben, se non se produce unha reorientación dos demócratas para poñelos en liña cos traballadores, a erosión seguirá o seu camiño talvez ata poñer en cuestión a existencia mesma do partido. É cuestión de volver aceptar o papel do Estado nas cuestións sociais como nos trinta anos dourados (1945-1975).

Ao mesmo tempo, aprecíase a emerxencia dunha nova esquerda a unha beira e outra do Atlántico. En Estados Unidos, Bernie Sanders, Zohran Mandani e Alexandria Ocasio-Cortez, a corrente de esquerda do PD. O descrédito abismal de Starmer pode darlle unha oportunidade á esquerda dos laboristas na Gran Bretaña. O anuncio do novo partido de Corbyn/Sultana xerou grandes expectativas. A división entre os seus líderes ameaza con frustrar o intento. En Francia, o afundimento do PSF abriulle espazo a La France Insoumise. De Sumar/Podemos mellor non falemos. Se non fan unha candidatura unitaria o máis probable é que abran paso á coalición PP/VOX. Sábeno: non poden non sabelo. En todo caso, é obvio que están aparecendo novas liñas de fuga no horizonte.

Volven os sesenta

Veremos tamén o impacto da campaña 'No Kings', con manifestacións todo ao longo dos Estados Unidos. 'No Kings' mobiliza o imaxinario fundacional da república americana: renova a idea liberal que ve na concentración de poder o símbolo da opresión. É o signo de oposición máis firme nun país no que o Partido Demócrata apenas si comparece para contestar a Trump, como narra, con desencanto, Adam Przeworski. As organizacións polos dereitos civís, como nos anos sesenta, condensan a resistencia ao xiro autocrático. Nalgún sentido, se o progresismo esperta, volverán os sesenta co seu arco da vella de pulsións de paz e progreso.

Trump e Lenin

Trump: Branko Milanovic suxería que había que ler a acción de Trump á luz de O Estado e a revolución, o texto de Lenin. Como pode a nova ultradereita facerse co control do Estado? Esa é a pregunta. Despedir funcionarios e infiltrar a administración con persoal afecto, cambiar a lóxica e os códigos de funcionamento do Estado, facer un traballo de subversión para modificar o carácter da política estatal dende dentro sería o obxectivo. O ICE norteamericano opera como unha sorte de destacamento armado trumpista. Obsérvese que esa foi a pauta que seguiron, con éxito, tanto Mussolini como, despois, Hitler. Os estrategas de Trump buscan maneiras de que poida optar a unha terceira reelección e cambiar definitivamente o rostro dos Estados Unidos.

Europa non é un caso moi distinto. Tamén aquí pode pasar.

De feito, non se sabe moi ben cal é o horizonte da UE. Os seus fundamentos éticos e políticos están en causa despois do dobre raseiro na Ucraína e en Gaza e do infausto cumio da OTAN no que Trump solicitou o imposto imperial. O informe Draghi sinala unhas liñas plausibles para a Unión Europea, pero de momento non parece ter consecuencias prácticas. O papel de von der Leyen dista de ser glorioso: non está á altura do momento nin dos desafíos. Non é imposible a disolución da Unión Europea. Europa ten que atopar o seu lugar se non quere implosionar.

Está claro que o obxectivo de Trump é desmontar o modelo social europeo e mostrar ao mundo unha vasalaxe explícita dos seus líderes. Necesita escenificar o poder do imperio: cos aranceis e a compra de armas norteamericanas por parte dos seus socios quere rebaixar a enorme débeda pública dos Estados Unidos. Hoxe en día, para ben e para mal, todo se ve: a carta de Rutte peloteando a Trump ou o momento no que lle dixo a Donald Trump que era “o papá de Europa” marcou o descenso ao nivel máis ínfimo e un indicio do modo estúpido en que as elites europeas pretenden lidiar co presidente americano. Sánchez, presidente dunha potencia media, determinado polos seus apoios parlamentarios, ensaia unha liña singular, máis digna.

Cambio de época

É evidente que estamos nun cambio de época. A implosión do bloque soviético fixo do comunismo unha reliquia sen apenas fieis. Non forma parte das posibilidades obxectivas da nosa época. A redución ata a mínima expresión do estado do benestar en Europa, no entanto, si que está no programa. E o ascenso da extrema dereita. A crise de 2008 marcou un punto de inflexión. Na escea internacional, os Estados Unidos están deixando de ser unha referencia cultural e unha promesa. O seu declive relativo convive co ascenso de China, India, Brasil e outros países do Sur global. Queren ter voz no deseño do mundo que vén. Vana ter, e veremos que consecuencias ten para a UE. As tensións xeopolíticas dominan o escenario e a guerra na Ucraína é o punto de fricción no que se condensan. Todo apunta a que perdurará anos. Ninguén pode gañala. Nin perdela. Cabe que os escenarios de guerra aumenten.

O pasado xa non interpela, nin serve de guía ou criterio. Cantas películas hai sobre a Segunda Guerra Mundial? Cantas sobre o Holocausto? Miles. Pero unha pátina de pó as recobre. Xa non somos coetáneos deses sucesos. A ninguén en Hollywood se lle ocorrerá unha nova película nesa liña. O mundo acelerouse na útima década. Estamos noutro momento histórico. O mundo é outro e outras as coordenadas. “Despois de Gaza” é, probablemente, o punto de inflexión simbólica dun cambio de era no que diversos conflictos mostran, de modo descarnado, sen escrúpulos, como a lei do máis forte se transforma en dereito.

Tamén en Europa a extrema dereita se infiltra nos gobernos e busca cambiar o código fonte dos estados. Se houbera que buscar unha analoxía no pasado, a República de Weimar tal vez valería: crise, confusión, ameazas indescriptibles. O racismo como eixo base. Hoxe é de temer que a posibilidade obxectiva da nosa época consista en que Europa faga tabula rasa do seu pasado inmediato. O que pasa en Estados Unidos é un aviso do que pode suceder no continente. Sucumbirán as democracias á subversión da nova extrema dereita? Ou é posible un optimismo esperanzado?

Un novo compromiso histórico?

Talvez sería o momento doutra modalidade de “compromiso histórico”. A película A grande ambición ilustra o momento, a mediados dos setenta do século pasado, en que se frustrou a posibilidade do “compromesso stórico” entre o PCI liderado por Enrico Berlinguer e a Democracia Cristiana. O asasinato de Aldo Moro, o dirixente demócrata cristián, logrou o seu obxetivo, que era impedir esa entente e, con ela, evitar a disolución da lóxica da Guerra Fría en Europa a través da transformación das ideas. As forzas escuras sempre comparecen á súa hora.

Pero unha alianza entre as forzas de esquerda e os partidos centristas talvez sería conveniente como muro ante a simbiose cada vez maior entre a dereita e a extrema dereita que queren importar a Europa o modelo trumpiano, converténdose, de feito, nunha extensión sen matices dos intereses estadounidenses. Como en Estados Unidos, trátase de reivindicar o papel do Estado nas cuestións sociais. Non só á defensiva: aumentando o seu perímetro en todo o que signifique defender dereitos e liberdades. Impulsando unha nova imaxinación política. 'Tax the rich'. Leis antimonopolio contra as grandes tecnolóxicas. Desacoplar a cultura dos imperios mediáticos e das aplicacións Tiktok. Que floreza o local e singular comunicativo, máis alo da información como mercadoría en mans de grandes empresarios. Vastos programas de vivenda publica.

En maio pasado, o chamado de Coimbra, discurso de Mario Draghi ante varios xefes de Estado europeos, buscaba vías para evitar o que Mattarella, presidente italiano, de raíz demócrata cristiá, chama a “vasalización feliz” de Europa polos Estados Unidos. Ao mesmo tempo, León XIV, na estela de Francisco, parece intentar un muro de contención da crueldade e do racismo como fórmulas políticas. O Vaticano e o Imperio non están na mesma onda. A Igrexa non está pola criminalización dos migrantes nin en Estados Unidos nin en Europa. O “amor polos probes” e a denuncia das estruturas da desigualdade sona case comunista nun mundo que foi tanto á dereita e mitificou tanto as forzas do mercado. A Igrexa resiste á conversión dos migrantes no chivo expiatorio. Pasou desapercibida esta apreciación de Federico Trillo, membro notorio do Opus Dei: “El PP nunca ha sido democristiano y a mi juicio no lo debe ser”. Está claro que a dereita extrema quere distanciarse da Igrexa. Está claro que están nacendo novas liñas de fuga no horizonte.

1. É evidente que os naturais do país están abandonando a língua propia. É de supoñer que ese descenso terá un límite que virá definido pola porcentaxe de galegos que usarán o idioma non como un legado senón como unha opción consciente. En torno a que cifra se deterá o proceso de substitución? É unha pregunta especulativa, pero pertinente. Carlos Casares pensaba que andaría na contorna do 20%. Obviamente esa porcentaxe, por hipótese, estaría formada especialmente por xente de clase media-alta. Xente que non ten que dar explicacións.

2. Unha política lingüística (e cultural, por extensión) tería como obxectivo evitar que o punto de inflexión sexa tan baixo que, de feito, o uso social do galego pase a ser pouco menos que inexistente. Neste momento a súa indefensión é case absoluta.

3. A lexitimidade e credibilidade dunha política lingüística derivará da súa capacidade de acometer con certo éxito o punto anterior. Así, a pregunta central é: que accións concretas pode poñer en obra para alcanzar esa meta?

4. Parte da resposta ten que ver con cambiar a percepción social do idioma. Galicia é unha sociedade urbana. Ese é, ademais, o ámbito no que se crean e destrúen as percepcións e valores compartidos dentro de interaccións máis amplas, especialmente co universo de medios e redes sociais. Pero as relacións cara a cara, o ámbito laboral, etcétera, seguirán tendo moito peso aínda no escenario máis distópico.

Por iso, ligar o idioma á sociabilidade, idiosincrasia e cultura urbanas é central. Se o galego non forma parte das interaccións no escenario urbano pasará a converterse nunha especie de gaélico. E urbano quere dicir formar parte dunha constelación de futuro. Non un símbolo de pasado. Non debe despistar, paréceme, o fenómeno da nova apreciación da música tradicional que é síntoma precisamente de que xa quedou catalogado como “pasado prescrito” e, por tanto, recuperable para a modernidade, precisamente por que xa non abre feridas íntimas.

5. De feito, a identidade tradicional galega, fose o que fose, está desaparecendo a marchas forzadas. Que novos lazos sociais emerxen? Cales poden operar que podan canalizar a continuidade do idioma como nexo común dos galegos polo menos ata certo punto? Nexo, tamén, entre os que non o falan, pero o estiman.

Forma parte do cambio de escenario o feito de que, ao parecer, unha parte importante das novas xeracións non se sinten interpeladas polos prexuízos e descrédito que o seu uso –idioma de pobres e paisanos/as- tiña ata hai nada na conciencia xeral galega.

6. Algúns ámbitos nos que podería intentarse un programa de acción:

Hai barrios en Galicia nos que viven ducias de miles de galegos. Tal vez son a manifestación máis precisa da identidade galega contemporánea. Os Castros, Coia, Fontiñas: son referencias existenciais de grande forza. É unha dimensión desatendida. Que estratexias poden seguirse nese plano? Que experiencias piloto poderían implementarse? Que exemplos noutros países a tomar en consideración? A iniciativa aquítaménsefalagalego mostra que, con vontade e imaxinación, hai posibilidades.

O deporte pode constituír un tipo de vínculo social 'galego-friendly' (precisamente por expresar lóxicas de identificación colectiva). O Celta ou o Obradoiro son un exemplo.

Na cultura galega os autores literarios xa case non xogan un papel como referencia. A música, no entanto, vive un momento de expansión, con moitos grupos e unha masa de público considerable. Ten un papel especial. O cine tamén perdeu fol pero aínda conserva un certo poder de irradiación. Formatos como series en streaming non tópicas serían benvidas.

Alta cultura: existe unha tendencia ao popularismo choqueiro que tende a ignorar a tradición galega de alta cultura que é, no entanto, moi consistente, dende a trovadoresca ata Marcial del Adalid ou Álvaro Cunqueiro. TVG é, en parte, responsable desa maneira de depreciación. Hai que recuperar a súa visibilidade pero tamén o valor das obras culturais máis sofisticadas. O público culto galego debe ter os seus propios circuitos. Algo similar podería dicirse da produción universitaria e dos profesionais altamente calificados.

As redes sociais, naturalmente. De Tik Tok a Whatsapp, Facebook, Linkedin, X ou Instagram forman parte fundamental non só da conversa social, senón da construción do imaxinario colectivo. Medios de comunicación e unha cultura de masas urbana propia son ámbitos fundamentais para o idioma por ese motivo. O mercado galego é pequeno, así que non é fácil atopar fórmulas rendibles axeitadas. O castelán e o inglés, enormes mercados lingúísticos, teñen un enorme poder fagocitador.

Os decididamente ricos, que, por razóns misteriosas, adoitan funcionar como exemplos e modelos de estilo de vida, xunto con outros símbolos de éxito social, chegará un momento no que consideren de prestancia o uso do galego? Ata o momento a opción do galego foi característica de clases medias cultas, máis ben que con diñeiro, e os ricos do país case nunca foron cultos. Non parece probable que isto vaia cambiar, pero os empresarios individuais, as cámaras de comercio e as organizacións empresariais tal vez se decidan algún día... quen sabe?

Por suposto, está o factor de identidade política. O actual Goberno galego tende a deixar que o galego desapareza por inanición. Esa é a súa vontade e a súa política efectiva. Consciente e intencionada, aínda que procure desdebuxar esa intención. Ninguén pode facer coma que non o ve: sería hipócrita e falaz. Ademais, en sociedades cada vez máis polarizadas o galego pode ser arrastrado a un espazo de maior confrontación do que xa é o caso. O panorama político español está radicalizando as posicións ultra conservadoras dos que queren construír unha España homoxénea: e non cabe dúbida de que poder non lles falta e ganas de arrinconar os idiomas non casteláns tampouco. Terán éxito ou xenerarán un efecto boomerang?

Polo lado positivo, pode notarse un cambio no clima social. Entre o cambio climático, a conciencia cada vez máis clara de que aquí non se vive mal; a percepción, cada vez máis poderosa, de que as nosas cidades, ainda que moi mellorables, son vivibles e dimensionadas. O feito, no mesmo sentido, de que a xente viaxou e comparou e nin tan mal: os prezos imposibles de Madrid e outras cidades, a baixa calidade de vida nas grandes urbes e, tamén, unha certa constatación do potencial local. Todo conflúe para que comece a darse un neto sentido de valoración de Galicia.

Antes a clase media ben estante quería universalmente marchar fóra, a triunfar e mandar polo mundo adiante: hoxe escoítase moito o do ben 'que se está aquí!'. Ninguén sabe que pode significar iso no político, no lingüístico e cultural. Talvez nada. Pero, en todo caso, hai que saber ler ese xiro na atmosfera.

En todo caso, reitero, o obxectivo sería evitar que o punto de inflexión sexa tan baixo que o uso social do galego pase a ser pouco menos que inexistente. Trátase de evitar que, no futuro, o galego non sexa, literalmente, un símbolo, e non un idioma vivo e funcional na nosa comunidade humana.

Que sabe o cine que nós non sabemos? Esta é a pregunta que se fai De Caligari a Hitler, documental baseado na obra clásica de Siegfried Kracacuer que leva por subtítulo “unha historia psicolóxica do cine alemán” (Paidós, 1995). Entre 1919, ano da aparición de O gabinete do Doctor Caligari e 1933, ano da suba de Hitler ao poder, Kracauer analiza os antecedentes fílmicos do ascenso da nazismo, os “mecanismos da alma colectiva paralizada”.

A pregunta merece ser replicada. Que saben as plataformas de streaming –Netflix, Prime, Disney, HBO, etcétera– que nós non sabemos? E TikTok ? E Instagram, X e Whatsapp? Que matices da alma colectiva son tan obvios que nos pasan desapercibidos? Que tormentas se están formando que descargarán sen avisar?

Nos anos sesenta, o influxo da semiótica e o estruturalismo deu lugar á aparición dun bo feixe de estudos do sentido e alcance da comunicación de masas. Dende Apocalípticos e integrados de Umberto Eco a Para leer el Pato Donald, de Armand Mattelart, os superheroes de comics e filmes e as fotonovelas e melodramas foron analizados con bisturí.

Roland Barthes en Mitoloxías revisaba os principais argumentos do imaxinario colectivo tal e como circulaba socialmente. Noutro rexistro, Lluís Carandell cachondeábase da cursileria e ridiculez española –da visión carpetovetónica do momento– no seu impagable Celtiberia Show.

As distopías, as innumerables series sobre serial killers e psicópatas asasinos, os millóns de horas de audiovisuais de xénero negro que nos dín sobre os nosos medos e temores? Que nos din sobre a nosa necesidade de focalizar o mal en individuos sen dedicarlle un minuto ás condicións sociais sobre as que florece o crime? Que nos din sobre a facilidade coa que adoptamos o moralismo de fondo teolóxico da visión do mundo norteamericana, esa irracional idea de que cadaquén se condea ou se salva a si mesmo sen referencia algunha á estrutura social? Que nos din as múltiples series que adoptan o punto de vista policial? Que nos di a produción en serie de medo? Anuncian un sentido da orde? O recurso á autoridade, aplanando o camiño da ditadura?

Que nos di a moda, as formas de vestir sobre as correntes profundas da época? Que mensaxe nos transmiten? Está claro que a forma de presentación social de cadaquén emite unha mensaxe, intencionada ou non. A sintaxe e a retórica da vestimenta, que códigos intentan establecer, que toleran e que prohiben? Que censuras establecen? Que corte entre o admitido e o desaconsellable? Que ostracismos xeneran? Está claro que a moda volve a ser convencional e normativa. Ese é o correlato dunha sociedade cada vez máis encastelada na propia burbulla social?

As mensaxes que circulan polas redes son curtas, emocionais e carentes de contexto: a abstracción intelectual non prospera nese medio ambiente. Implican esas mensaxes un descenso da intelixencia colectiva? Un sometemento voluntario aos Amos do Algoritmo? Ese absorberse na pantalla coma nunha éxtase erótica non é un dos mecanismos da alma colectiva paralizada? Non nos incapacita para encadear un discurso distante, polo tanto lóxico e racional ?

O noso mundo, a nosa època, está moito máis decidida polo mundo de signos no que todos os humanos vivimos e interactuamos, que unhas décadas atrás. A expansión cósmica, a multiplicación canceríxena do significado ameaza con facer quebrar os equilibrios básicos da mente humana. Orientarse na nova selva de signos, no universo virtual creado polas grandes empresas tecnolóxicas –elas son as verdadeiras confesións relixiosas do noso tempo, as que proveen aos miserables humanos de sentido e significado– é tan díficil que pode facer estoupar ou colapsar a mente.

Sen dúbida, a alma colectiva está fatigada e paralizada polo volcado inxente no cerebro de datos, informacións, emocións, imposibles de pensar. Tanto, que se perde a distinción entre realidade física e virtual. Tanto que a xente acaba imaxinando que o corpo e a vida social son meros avatares dun hiperespazo. Esa disminución do valor da vida corrente, off line, esa desrealización, que efectos ten? Poderemos sobrevivir a unha época falsa?

Seguramente Europa está nun momento Weimar e é posible que todo isto acabe no irresistible ascenso de poderes autoritarios, dun novo Arturo Ui. Un xenocida propón ao seu proveedor de armas para o Premio Nobel. Que dramaturgo podería imaxinar un argumento así? É cómico? É ridículo? En que clase de epoca, salvaxe e terrible, vivimos? Pero ninguén se rasga as vestiduras: parece normal. Que Shakespeare será capaz de escribir o Macbeth de hoxe?

Rastrear o que a época sabe, e nós non sabemos, tal vez sería inquietante. Hai cen anos eran películas como Doctor Mabuse, M, o vampiro de Dusseldorf, Caligari, Nosferatu, as que compoñian unha intrahistoria psicolóxica alemá. Que signos, que imaxinarios colectivos, que fantasías, que medos, que ira e frustración, que resentimento son os que hai que saber interpretar hoxe?

Nas primeiras eleccións democráticas, as xerais de 1977, a suma de UCD e AP pasou do 67% dos votos. O PSdeG obtivo o 15%, 4,7% o PSP, 3% o PCG, 2,5% o PSG e 2% o BN-PG. Nas primeiras eleccións ao Parlamento galego, que tiveron lugar en 1981, UCD/AP alcanzaron o 60% dos votos. O 32% dos votos foi repartido entre sete partidos, o maior dos cales, o PSdeG, obtivo o 19,5 %, mentres o BNG o 6,3. A porcentaxe de participación foi baixa dabondo –do 46%–. 60% fronte a 30%: unha distancia que parecía insalvable.

Pero Galicia cambiou a ollos vista: no económico, no social, no cultural, no político. A sensibilidade e a atmosfera de hoxe ten moi pouco que ver coa dos anos sesenta, a década que marcou a inflexión. Está por facer un relato detallado e comprehensivo desa Grande Transformación no último terzo do século XX. Non será fácil construílo e quen o faiga terá que pisar moitos callos e destruír todo un imaxinario: ánimo a quen se atreva.

No terreo político e electoral, a década dos 80 foi a máis convulsa. A dos 90 marcou o panorama que seguimos habitando. Tres partidos que articulan o voto, pero non reflexan a complexidade do país. A dereita unificada no PP, e na outra banda do río, o PSdeG e o BNG, só ocasionalmente discutidos polo grande fiasco que foron AGE e as Mareas.

Asombra a estabilidade das porcentaxes de voto nos últimos trinta anos. PSdeG/BNG están na contorna do 45-46% dos votos. O PP pasou do seu top, o 52´6 de 1993 ao 47´4 de 2024. Un desgaste mínimo, nin tan siquera contrariado pola aparición de Vox.

A pregunta é: como explicar esa consistencia das porcentaxes. Unha parte da explicación ten que incluír o ciclo político español e mundial no mesmo período. Tratar Galicia como unha mónada pechada en si mesma non é perceptivo nin intelixente. Pero parece plausible tamén establecer unha relación entre os procesos de urbanización/proletarización/emerxencia de novas clases medias e de novas elites, dunha banda, e o reaxuste da configuración política, pola outra. Un reaxuste que deu lugar a unha perda de peso das opcións conservadoras entre 1977 e 1997, para despois, ata o día de hoxe, pasar o PP a manterse, practicamente sen cambios, en torno ao 46-47%. Na outra banda do espectro, unha racionalización do espazo progresista e nacionalista, reducido a dúas opcións –sempre coa significativa emerxencia de AGE e as Mareas entre 2012 e 2020– que se manexa arredor do 45%, pero incapaz de reducir o crédito e o voto ao PP. Salvo na convocatoria de 2005, cun Fraga moi demediado polo peso dos anos e polas accións espúreas dos seus propios secuaces.

No século XXI o dinamismo económico de Galicia mantívose, pese á crise de 2008 e a pandemia. Presumiblemente non pola acción ou a presciencia do goberno galego, pero así foi. Os datos dispoñibles confírmano e os galegos, en conxunto, así o perciben. Os servizos públicos, aínda degradados, non experimentaron o deterioro que viviron, por exemplo, en Madrid. Tal vez iso explique parte da continuidade do voto. O ciclo político español e mundial, marcado por unha revolución conservadora, xoga o seu papel. O mesmo que a súa abrumadora hexemonía mediática e a liña directa que une ao PP de Galicia cos centros de poder. E non hai que disminuír o peso do aparello de partido: nas últimas eleccións, ante o temor á perda da Xunta, a súa capacidade de mobilización foi óptima.

Para complicalo máis, parece cada vez máis claro que nos acercamos a unha regresión xeneralizada en Occidente. Todo parece indicar que as liberdade civís, a racionalidade na esfera pública, a tranquilidade democrática, van ser postas en cuestión por líderes autocráticos apoiados en masas cheas de ira, resentimento e estupidez. Como hai case cen anos. A responsabilidade dos medios de comunicación na creación de atmosferas irrespirables é evidente, o mesmo que a disposición do público a deixar en suspenso a súa intelixencia, frecuentemente abducida. Os riscos son cada vez máis enormes, como o é a incerteza. Facer prognósticos é cada vez máis comprometido pero, se veñen mal dadas, o máis probable é que os máis se coloquen debaixo do caparazón e os malos se medren e se fagan máis brutos e máis malvados. Como xa está pasando. Excúsenme polo pesimismo, pero a experiencia é o que ten...

É certo que o PP ten un flanco ao descuberto. Carece de personalidade política. Vive, ben da polarización española, ben da inercia da identidade que foi sementada na era Fraga. A forza que lle dá o manexo da maquinaria da Xunta e dos orzamentos é innegable. Pero tal vez a trabe sobre a que asenta o seu poder de modo máis decidido ten que ver coa naturalización do seu poder: coa dificultade de imaxinar unha Galicia non gobernada polo PP.

Se entendo ben o pulso social, o PP é o partido do “virgencita, ¡que me quede como estoy!”. O partido da mediocridade, da ausencia de horizonte e ambición. Implica conformidade coa propia situación. Un retrato dunha certa Galicia. A súa política lingüística consiste en disimular o cómodos que se sentirían se non tivesen que finxir que lles importa algo. Aínda máis, se se toma TVG como un síntoma, hai que pensar que ao menos a metade dese partido comparte a visión torpe, vulgar, choqueira, badoca, insulsa, de feito denigratoria, de Galicia que transmite ese medio. Súponse que un medio público debe de contribuír á elevación intelectual e moral da súa comunidade, con obxectividade e respecto ao pluralismo. TVG é todo o contrario: o pailanismo convertido en institución risible. Cando esta xente pensa en Galicia non se lles pasa pola cabeza a sofisticación cultural e o bo gusto, nin os logros económicos e empresariais, senón ese feixe de estupideces soeces que eles identifican con Galicia. O perfil dos que hoxe comandan o PP, temo, é o do licenciado en calquera cousa que non ten un gramo de cerebro fóra do temario. En fin, tal vez no perfil de instagram: no cubo de postureos ordinarios e infames.

En todo caso, a pregunta do millón é esta: por que dende hai case trinta anos PSdeG e BNG son incapaces de morder no espazo do Partido Popular? Como explicar esa estabilidade das porcentaxes electorais? Algo que é máis difícil de entender se se considera que, en realidade, os grandes cambios en infraestruturas, equipamentos públicos –hospitais, centros de ensino, etcétera- e, ao mesmo tempo, unha sensación xeneral de dinamismo e transformación correspondéronse no tempo coa era Fraga. É dicir que, dende hai vinte anos, a xestión da Xunta é gris, mero facerse cargo do día a dia. E un retroceso paulatino da calidade das institucións. Posiblemente, opere o temor a que as cousas vaian aínda a peor. O PP ofrece a confianza no xa coñecido. Ren máis.

Sería absurdo non poñer, entre os activos do PP, o combate insomne entre PSdeG e BNG por gozar da hexemonía nun hipotético goberno que sempre se lles escapa. A percepción, por parte do electorado, das liortas entre ambos constitúe un poderoso factor de desilusión e non contribúe a incentivar o voto. Ademais, non abonda con críticar ao PP. Parece que os hai que votar por ser eles quen son. E non vai diso. Teñen que convencerse eles, e convencernos aos demais, que Galicia pode ser ela mesma, pero lograda. Un país e un estilo de vida a envexar no mundo. Un país moderno, industrial, vibrante, feliz, de primeiro nivel. Hai vimbios, pero hai que sabelos identificar e poñer mans á obra

Obsérvese que Galicia non é Cataluña nin Euskadi. A industrialización e o peso de fortes culturas políticas nacionalistas e progresistas, herdadas dende antes da Guerra Civil e que derivaron en poderosos movementos de oposición á ditadura, fixo que neses dous territorios as forzas herdeiras do franquismo estiveran deslexitimadas dende o inicio da democracia. Non é o caso de Galicia. Aquí ainda non se producira, previa á Guerra Civil, a masa crítica que, de modo transversal, facilitara esa deslexitimación. Tal vez dez anos maís abondarían para a modernización e o asentamento de clases medias reactivas á inmensa volta atrás que supuxo a ditadura. Pero non deu tempo a que se desenvolveran e asentaran. Por iso, cando morre Franco o peso da oposición é considerable entre estudantes –dou fe– e obreiros urbanos pero escaso no conxunto da poboación, a comezar polas clases medias e altas, moitas veces nacidas no franquismo e por causa del –enchufes, contratos, concesións, etcétera– e os labregos, rara vez independentes na súa orientación. Os intermediarios tiveron un papel decisivo: a práctica totalidade dos actores politicos da democracia no ámbito conservador proviñan das estruturas do réxime.

Ademais, a chegada da democracia coincidiu no tempo co declive das culturas políticas herdadas da Guerra Mundial. O consumo e a cultura de masas disolveron os movementos de esquerda tanto como a democracia cristiana. En Galicia, como noutras partes de Europa, a base dos partidos é fundamentalmente de clases medias educadas e os partidos funcionan como un mecanismo de selección de elites coa mirada posta na competencia electoral. Os partidos deixaron de ser partidos de masas e de teren capacidade de xerar identidade. A partires de aí foi –é– a esfera mediática a que se arrogou ese papel.

O PSdeG, realmente, vivíu sempre da identidade política creada a partir da irradiación do goberno central. Partido de aluvión, a súa identidade real foi creada sobre a matriz dos anos de gobernos socialistas (1982-1996) e moi determinada pola xeira de Francisco Vázquez. Só na época de Emilio Pérez Touriño que viña do PCG, e con Antón Louro na secretaría de Organización, que viña do PSG, houbo certo intento de configurar unha personalidade política propia e unha estrutura de partido propiamente galega. A día de hoxe continúa incoloro, inodoro e insípido. O asesor de Inés Rey, Rodri Suárez, intenta crear unha liña sobre a base da fusión entre culturas urbanas e galeguismo que, se ben prometedora, é declinada por el con excesiva xesticulación e agresividade. A outra liña, a de Abel Caballero, está fundada na identificación do líder coa cidade, e nunha xestión moi activa e eficaz con elementos de disneypolitics que dende logo funcionan. Populismo dirían algúns.

O BNG, que partíu dun modesto 2% nas primeiras eleccións de 1977 soubo remontar, con grande resiliencia, sobre a base da patrimonialización do nacionalismo e a absorción do electorado de esquerdas proveniente tanto do espectro socialista como do eurocomunista. Dotado dunha base militante relativamente reducida, pero moi dinámica, foi ensanchando o seu espazo. Algo nada fácil, dadas as tensións derivadas da súa estrutura organizativa, tan peculiar, e da constante e irresoluta dialéctica, por non dicir aberta contradicción, entre o aumento do perímetro social e as necesidades de poder e lexitimación política do núcleo irradiador. Perdoenme que o diga desta maneira, tan tecnocrática: a bo entendedor...

A tensión entre liderados moi eficaces do punto de vista electoral –Beiras, Camilo Nogueira– e estrutura/teoría política anacrónica de fondo é unha constante que nalgún momento o BNG terá que resolver. Posiblemente, moitos pensen, dentro do grupo dirixente, que o acceso ao goberno marcará o punto de non retorno do aggiornamento. Tal vez é ao revés. Tal vez para chegar a gobernar terían que descifrar o enguedello. En todo caso, nunha época en que os liderados políticos están moi personalizados, o BNG soubo construír a figura de Ana Pontón como figura presidenciable. A súa circunferencia é máis ampla que a do partido. Non hai dúbida sobre iso.

En definitiva, BNG e PSdeG teñen que resolver os seguintes aspectos. Primeiro, garantir que, gañe quen gañe, a súa sería unha colaboración leal nun goberno bipartito. Segundo, cada un á súa propia maneira necesitan dotarse de identidades políticas máis moduladas na lonxitude de onda dos seus electores, moi fluídos e inconstantes por certo. Terceiro, necesitan tecnoestruturas, persoal calificado capaz de gobernar e de poñer en marcha políticas radicalmente diversas da Galicia conservadora. Cuarto, necesitan un programa común que asegure solidez e estabilidade e despexe incógnitas.

Necesitan, en definitiva, no só centrarse en negativo, na crítica ao PP, senón proxectar un horizonte de confianza e ilusión. Necesitan estar á altura dunha Galicia posible. Convencernos de que, con eles, o país será máis amable, cálido, culto e avanzado. Son palabras vulgares, cursis, se se quere, pero moi difíciles de poñer en obra. Os países pequenos poden ter problemas de escala pero tamén beneficiarse de poder manexar mellor os seus problemas. Por suposto, o Reino de España e a UE son ámbitos aos que hai que saber contribuír tanto como demandar a satisfacción dos propios intereses. Pero BNG e PSdeG teñen que saber romper, por eles mesmos, o seu teito de cristal. Teñen que atreverse a saber, e ser maduros. Teñen que saír da súa ignorancia culpable e das súas inercias depresivas. Para iso deberían estar BNG e PSdeG. Non para contarnos milongas, senón para responder a un nivel de esixencia, a un ideal do Eu colectivo. Para devolvernos un espello no que nos sexa posible recoñecernos, xa non sen vergoña, senón con auténtica autoestima.

Cumpridas esas condicións sería posible retranquear as fronteiras electorais do PP? Chi lo sa! O que é seguro é que a mera inercia, a confianza na lotería electoral, que é o que caracterizou nos últimos lustros a ambos partidos, só apraza a toma de decisións, pero non pode evitalas. PSdeG e BNG, antes ou despois, terán que desfacer eses nós, baixo pena de reducir o propio espazo, de manter conxelada sine die a situación política en Galicia ou, caso improbable, de ter que resolver dende o goberno o que non se tivo valor para facer na oposición. Claro que tal vez poda suceder que os cascos de cabalo da historia deixen en nada estas consideracións que só teñen sentido nun tempo “normal”.

Nos tempos complicados, de asalto á democracia, que veñen tal vez terán que medrar e madurar a golpes. A estatua de Marco Aurelio é a única que se conserva dun emperador romano. Está no no Museo Capitolino. Consérvase porque os cristiáns pensaron que era de Constantino, o emperador que favoreceu ao cristianismo, motivo polo que non a destruíron. Nas Meditacións Marco Aurelio deixou escrito “Ninguén che dixo que a batalla fose fácil”. Xa saben, “Nesta rusga nâo há lugar pr´os filhos da màe” (José Afonso). Veñen tempos escuros, nos que nada –repito, nada– pode darse por sentado, e ninguén debería ignoralo nin facer como o avestruz. Non velo non evita que pase.

Cambia lo superficial

Cambia también lo profundo

Cambia el modo de pensar

Cambia todo en este mundo

(Mercedes Sosa)

Todo cambia. Así comeza a canción de Mercedes Sosa. E así é. Leo en Fechas que hicieron historia (Patrick Boucheron, Anagrama, 2024): “Hoxe o único que vemos de Angkor son as súas ruínas. Ou, máis precisamente, a posta en escea da súa revelación: alzouse aquí un día unha gran cidade, unha grande civilización”. De Angkor, cidade-templo, o que máis sorprende, indica Boucheron, é a súa inmensidade: varios centenares de templos, repartidos nun parque arqueolóxico de 90 km2. Angkor foi abandonada por Phnom Penh, a actual capital de Camboia, situada na confluencia de tres ríos. No século XV o desenvolvemento do comercio marítimo beneficiaba ás zonas costeiras.

Trátase dunha curiosidade que me levou a outra: a indagar que sucede hoxe en Camboia, como foi despois do xenocidio perpretado polos khmer vermellos. O actual primeiro ministro, Hun Manet, herdou o cargo do seu pai, Hun Sen, que continúa sendo o líder do Partido Popular de Camboia. Hun Manet é graduado en West Point e licenciado en Económicas pola universidade de Bristol. O seu pai, un antigo khmer vermello, leva gobernando Camboia dende o derrocamento dos khmer vermellos polos vietnamitas.

Todo cambia e, ás veces, moi rápido. Camboia foi, baixo o liderado de Hun Sen, un país aliñado coa Unión Soviética. Pero unha vez que esta desapareceu en 1991, coa velocidade do lóstrego, Camboia pasou a ser unha monarquía constitucional, o budismo foi reinstaurado e Camboia pasou a ser unha teórica democracia multipartidista. Todo cambia. O fillo de Hun Sen en West Point, unha certa corrupción e o país do socialismo ao capitalismo nun abrir e pechar de ollos. Non se pode dicir que non hai xente con rapidez de reflexos.

Todo cambia baixo a presión das circunstancias. O economista Branko Milanovic, inspirándose en Lenin e no seu libro O Estado e a Revolución para comprender como o grupo de Trump podería intentar facerse co control do Estado americano de forma permanente, relata como o líder soviético adoptou en 1922 a Nova Política Económica (NEP), máis procapitalista, que era “exactamente o contrario das políticas que el mesmo deseñara en 1917”. En Abril 1922 Lenin dixo: “As cousas agora son diferentes. Nin Marx nin os marxistas podían prever isto. Non debemos mirar ao pasado”.

Pode que a China fracasara como experimento socialista, pero é innegable o seu éxito como un proxecto de modernización capitalista do antigo Reino do Centro. O Partido Comunista fixo no seu país algo semellante ao que as burguesías occidentais. Tanto, que hoxe os papeis invírtense: China é o país líder do libre comercio e os Estados Unidos reprégase ao proteccionismo. O mundo ao revés.

Todo cambia. Hai catro décadas a hexemonía cultural era grosso modo das esquerdas. Hoxe, como produto das guerras culturais libradas con éxito polos neoconservadores, esa hexemonía pasou ás dereitas. O comunismo hai tempo que deixou de ser unha opción viable -Podemos non é máis de esquerdas que un socialdemócrata sueco dos setenta-, pero o seu fantasma xustifica unha viraxe á dereita que pode acabar da peor das maneiras: coa consunción, máis ben que o derrocamento, das democracias.

Conta Richard Cockett en Viena. La ciudad de las ideas que creó el mundo moderno (Pasado y presente, 2024), un retrato da capital austríaca no período de entreguerras, que para algúns vieneses de esquerda a situación se tiña deteriorado nunha data tan adiantada como o 15 de xullo de 1927, cando o concello socialdemócrata permitiu que a policía abatise a 89 dos seus seguidores sen mobilizar aos seus. “Un proceso interminable de constante cesión de posicións”, afirma o autor -editor, por certo, de The Economist-, foi o que abriu o camiño ás forzas paramilitares da dereita e á catástrofe. Na Viena do período había un enorme potencial obreiro, hoxe as esquerdas do mundo son fáciles de quebrar, cando as hai ou se as hai. No mundo de hoxe a dereita é quente, cruel e agresiva. Séntese chea de razón e actúa con arrogancia, sen cortarse. A esquerda, sen postular unha cosmovisión, limítase a ser un “solucionador de problemas”. O momento frío significa ceder posicións xusto cando o extremismo avanza.

Todo cambia. Os procesos deliberativos para conformar a opinión pública están pasando a mellor gloria baixo a presión e o xiro no espazo público determinado polo poder do algoritmo e o deterioro cognitivo que provoca a conxunción entre as redes sociais e uns medios convencionais cada vez máis intelectualmente pobres e nesgados. A partires da década dos 80, baixo o paraugas dunha presunta democratización da cultura, perseguiuse con saña a experimentación para fomentar os xéneros de formatos máis convencionais que non defraudaran as expectativas do consumidor. Hoxe o ámbito cultural é un océano de produtos previsibles e de puro entretemento que satisfan os gustos conservadores das novas clases medias. Non están interesadas en saber a verdade acerca de si mesmas. Dalgún modo, impera o macartismo antiintelectual.

Dicía o científico, teólogo e místico Emanuel Swedenborg, reformador que departía amigablemente nas rúas de Londres cos anxos, que “para ir ao ceo non só hai que ser bo. Hai ademais, que ser culto e ter bo gusto”. Temo que o ceo non debe de estar hoxe moi nutrido.

Pero todo cambia. Quen sabe?

“As grandes potencias témense unhas ás outras. Míranse con sospeita e están preocupadas por se a guerra pode estar ao lonxe. Anticipan o perigo. Hai pouco espazo para a confianza entre Estados”. (The Tragedy of Great Power Politics, John Mearsheim)

Foi Obama quen decidiu o xiro cara ao Pivot Asia. A partires da sua administración, esa rexión do planeta foi o foco prioritario da política estadounidense. O primeiro Trump, Biden e o segundo Trump continuaron con ese enfoque. O motivo é evidente: China representa unha potencia con capacidade de discutir a hexemonía americana. Hoxe cada un dos dous estados representa aproximadamente o 20% do PIB mundial. A guerra tecnolóxica entre as dúas potencias, coas súas implicacións económicas e militares, que vén agrávandose dende hai unha década, decidirá en grande medida cal será o gañador. A guerra dos aranceis constitúe outra fase desa política. Ninguén sabe que pode suceder no futuro, pero a experiencia histórica, en circunstancias similares, deberíanos facer estar alerta. A bon entendedor, poucas palabras abondan.

Kishore Mahbubani, antigo presidente do Consello de Seguridade de Nacións Unidas, escribiu hai uns anos un libro, Has China Won?, no que concluía: “Un grande combate xeopolítico entre América e China é á vez inevitable e esquivable”. E aquí estamos. Boa parte do que fai Trump é inintelixible, sobre todo no que respecta aos modos. O seu histrionismo, que busca confundir e intimidar, non se ve que función ten na escena internacional -xa todo o mundo lle pillou a medida e, dende logo, Putin- pero nos equivocariamos se non tomaramos en consideración as continuidades da política estadounidense e se o reduciramos todo á cuestión dun líder choqueiro e carnavalesco.

Sánchez foi falar con Xi Jinping. Foi Sánchez falar con Xi Jinping ? Non. Foi a UE. Está prevista dentro dun tempo unha viaxe de Ursula von der Leyen e António Costa ao país asiático. Polo momento, a UE está sabendo tomar decisións de conxunto fronte ás ameazas, non só económicas, de Trump e o seu equipo. Na UE, o país máis grande, e o que decide en maior medida, é Alemaña. E foi Alemaña quen, despois de anos de vacilación, decidiu promover a autonomía estratéxica. A súa decisión de aumentar o seu gasto militar é un xiro en toda regra. Os motivos de fondo: a súa economía foi golpeada ao ter que prescindir do gas ruso; se os intercambios coa China fosen eliminados ou reducidos, sufriría. Necesita, literalmente, autonomía. Capacidade de negociación.

Nunha interesante entrevista neste mesmo diario, Mahbubani afirma: “Todo europeo debería coñecer a seguinte estadística: en 1980, a economía de Europa era dez veces maior que a de China. Hoxe, teñen un tamaño similar. Para 2050, a economía europea será a metade da chinesa. Cando un continente pasa de ser dez veces máis grande que a China en 1980 a representar só a metade en 2050, debe cambiar a súa mentalidade”.

Máis revista de prensa: Arancha Gónzalez Laya, ex-ministra de Asuntos Exteriores, escribía, tamén en elDiario.es: “O mundo está cambiando, e con él, tamén debe facelo Europa. En tempos de incerteza global, necesitamos máis Europa, non menos. Máis mercado único europeo para construir resiliencia interna. Máis alianzas con terceiros países para consolidar o noso papel no mundo. Máis investimento en regras de xogo internacionais porque o poder sen dereitos non é sostible a longo prazo”. Amén: pura racionalidade ilustrada, que é o que se supón que é Europa. O título do artigo: A era do depredador: Estados Unidos contra o mundo.

O punto a remarcar é o das alianzas con terceiros países. Europa non debe ceder ante Trump. Debe poder comerciar con quen queira sobre a base dos propios intereses, que non son os mesmos que os dos Estados Unidos. Fronte á hostilidade de Trump, a Unión Europea debe preservar as relacións multilaterais no seu propio beneficio. Tamén con Beijing. Tratando de normalizar as relacións comerciais e o investimentos mutuos. A iso foi Sánchez a China.

E, que hai de Galicia? Galicia é Europa. E o que lle suceda a Europa, sucederalle a Galicia. É unha evidencia que, ao parecer, non todos conseguen entender rectamente. A economía galega é extraordinariamente aberta, así que toda turbulencia planetaria impactará entre nós con especial virulencia. Os principais destinos para as exportacións galegas -Francia, Portugal, Italia, etc- están nas fronteiras da UE, pero unha guerra global de aranceis causaría danos en todos eses países, reducindo o crecemento económico e, por tanto, o fluxo de servizos e mercadorías.

Unha clausura do libre comercio sería un corsé para a economía galega, que funcionou moi ben no marco da globalización e da UE, liberándose, por exemplo, da camisa de forza que impedía a relación económica con Portugal. A propia creación da Eurorrexión non se entendería sen a UE. Para as empresas galegas, comezando por Inditex, e seguindo por (case) todas as demais, a globalización foi positiva. No que respecta especificamente ao país asiático, Diego Sande dá conta das relacións económicas China-Galicia neste artigo. Por suposto, moitas cousas non se fixeron ben. Tamén hai que saber mirarse a viga no ollo. A ausencia de control sobre as caixas de todas as administracións, por exemplo, foi clamorosa. Que moitas empresas, hoxe mesmo, nazan e medren para, inmediatamente, ser vendidas a capital foráneo, -que igual que vén, marcha- é unha pauta de conduta que di algo de nós, supoño. Fenosa foi todo un exemplo, ao parecer.

Máis aló do económico, se a Unión Europea se desmoronase, sería unha mala noticia. O peso da extrema dereita -que busca o retorno do poder aos estados- facilitaría esa implosión. Os conflitos escalarían e ninguén está en condicións de predicir o que sucedería. Pero, seguro, non sería bo. Nin para a paz, nin para o benestar, nin para o progreso, nin para a democracia: esas palabras que parecen non significar nada cando se dan por descontado. Máis aló do seu lado escuro, que o ten -véxase o silencio e inacción fronte á masacre de Gaza que deixa en mal lugar a retórica dos dereitos humanos-, a implosión da UE sería unha catástrofe.

A fervenza de tomas de postura, declaracións e accións do presidente estadounidense son unha modalidade da doutrina militar de shock and awe -conmoción e pavor- que ten coma finalidade deixar abrumado ao antagonista cunha demostración de forza espectacular. É tal o cúmulo simultáneo de iniciativas que Trump pon sobre a mesa que os seus interlocutores quedan desconcertados, como unha lebre ante os faros do coche, no afortunado tropo de Antoni Puigverd. Que é o que se busca. Ou iso supoño. Porque tamén pode suceder que sexa inútil buscarlle un sentido ao mero despropósito. Un xa non sabe en que mundo vive. Con tantas curvas un xa se marea.

Agora ben, pode atoparse un fío conductor que sirva para entender a súa lóxica? Tal vez simplemente hai que deixar de interpretar, de facer wishful thinking, para escoitar as súas palabras. A súa principal preocupación, que comparte con boa parte do establishment estadounidense, é evitar a perda da súa hexemonía.

De feito, unha de dúas, ou Trump non ten un plan ou Trump ten un plan. Se non o ten, se estamos ante un goberno friki que dispara en todas as direcións sen sentido, convén sabelo, dado que a imprevisiblidade encerra grandes perigos. Se ten un plan, hai que saber deseñar as súas liñas de forza. Os camiños que pensa percorrer. Dende logo, a sensación de incerteza é absoluta ata o punto de que unha figura con tanta experiencia como Adam Przeworski escribe: “Non podo atopar categorías para entender o que sucede”.

A maior parte dos observadores xulgan que o que busca Trump é separar a Rusia da China, tal vez en aplicación da idea do xeógrafo Harold Mackinder, un dos fundadores da xeopolítica, do Heartland: “Quen goberne en Europa do Leste dominará o Heartland. Quen goberne o Heartland dominará a Illa Mundial. Quen goberne a Illa Mundial controlará o mundo”. Talvez non sexa ocioso lembrar que, en 1944, o Estado Maior británico temía non que a URSS ocupara a Europa do Leste, cousa que era xa un feito consumado, senón que puidera arrastrar Alemaña cara a súa órbita, e, así, dominar o continente. A división de Alemaña foi unha consecuencia dese posicionamento estratéxico.

Ante a evidencia do declive relativo dos Estados Unidos, Trump parece buscar relacións con Rusia máis fluídas co obxectivo de gañar a batalla comercial e tecnolóxica coa China. Quere separar a Rusia de China. Divide e vencerás: ten todo o sentido do mundo. Negocia con Modi, o líder da India, como o fará con calquera, incluído calquera país dos BRICS. E, ao final, é de supoñer, intentará un modus vivendi coa propia China, o antagonista principal. O que parece buscar é unha xeometría variable favorable aos seus intereses. E iso implica distanciarse da Alianza Occidental, ir a un mundo de reparto de esferas de influencia. Digo parece porque os xiros de guión no escenario mundial son tan rápidos e extremos que a saber o que sucederá. Un só pode construír hipóteses.

É probable que a rechamante reación da UE e mesmo da Gran Bretaña ao xeito en que Trump aldraxou a Zelensky teña como causa o medo a que, como o expresaba nun estupendo artigo Xavier Ferrás: “E se, en lugar da competición estratéxica entre os novos imperios, asistimos a un escenario de cooperación estratéxica entre eles? Que sucede se pactan para repartirse o mundo? Groenlandia para EE.UU., a Ucraína para Rusia, Taiwan para China. Agora si, Europa enfrontaría unha ameaza existencial”.

É evidente que Trump xulga que a Unión Europea carece de autonomía pero sorprende o modo en que desprezou as formas. Ninguén esperaba que os estadounidenses fosen tan explícitos no seu desdén da UE. A propia OTAN queda tocada. Existe un nexo entre o provocador discurso de J. D. Vance en Munich e a exclusión da UE das negociacións sobre a Ucraína. Resulta todo un espectáculo que a UE teña que demandar un papel no destino da súa fronteira leste. Tamén iso é unha aldraxe.

Non parece moi crible que, no caso de que Estados Unidos e Rusia, pacten a fin da guerra -cousa que aínda está por ver- Europa vaia continuar con ela polos seus propios medios. De modo que o plan de Ursula Von der Leyen de artellar unha defensa europea hai que entendelo máis ben como unha resposta a medio prazo. Trátase de gañar autonomía estratéxica para un mundo no que a UE e os Estados Unidos poden quedar disociados e no que, por tanto, o continente estaría obrigado a ter unha forza de disuasión propia.

Se volvemos a unha política de reparto de esferas de influencia, a UE terá -ou tería- que intentar non verse obrigada a escoller. A súa economía non é unha illa, de modo que, aínda reindustrializando o continente, aínda desenvolvendo alta tecnoloxía, precisaría poder negociar ben con China, ben con Estados Unidos e, por descontado, co resto do mundo en función dos propios intereses.

Non hai nin que dicir que a Unión Europea representa un modelo social e económico que é, se non óptimo, o menos malo do mundo. Tamén é o continente no que a democracia liberal, con todas as súas imperfeccións e retrocesos, está máis garantida. Non é o país das marabillas -lembremos a súa posición en relación a Gaza- pero para calquera demócrata progresista sería un drama a súa desaparición. As comunidades políticas resultantes serían máis duras e autoritarias, non menos.

O peor sería que Rusia e Estados Unidos intentasen dividir e debilitar Europa, o continente woke, social e democrático para promover o seu horizonte reaccionario e ultraconservador. Pode pasar. Europa significa un pouquiño de Kant -regras e moralidade- nun mundo cada vez máis hobbesiano e determinado pola forza. Se a UE non consegue elaborar unha posición común pode entrar en zona de risco. Non anima o feito de que, lonxe da neutralidade, a presidencia dos Estados Unidos está sendo usada como unha panca para impulsar os partidos da extrema dereita europea.

O trumpismo traballa na redefinición do mundo e xulga que este é o seu momentum, a oportunidade que non pode desprezar. AfD contou con Musk na súa campaña electoral, aínda que o resultado cortou, polo momento, o desexo de Washington de reorientar ós alemáns. Pero a súa é unha corrente que é xa decisiva ou está no goberno en Suecia, os Países Baixos, Italia e Hungría. O trumpismo europeo agarda que Le Pen acceda ao poder en Francia. Tamén na expresión electoral Europa está noutra era. Abonda con mirar os equilibrios presentes no Parlamento Europeo.

Pero non é esta a única ameaza. Branko Milanovic, un economista que sabe de Historia, suxeríu que cabe a posibilidade de que Trump poida resultar ser o Gorbachov dos Estados Unidos: o presidente que lle abre a porta á desintegración do Imperio. Atención, non sería para alegrarse, polo caos planetario que podería provocar, pero pode que a combinación da panoplia de aranceis de Trump e o esforzo de Musk para que o Estado sexa gobernado por unha alianza de geeks e ultraconservadores sexa un tiro pola culata. Hoxe en día, nada se sabe.

“Fato” era unha expresión moi usada por miña mai. Supoño que porque en todo momento e lugar o número de fatos é case infinito. Miro no dicionario da RAG e tradúceno por “necio, estúpido”. Pero tal e como o usaba ela incorporaba o sentido de fatuo, fachendoso, presuntuoso: individuo/a que, ademais de idiota, carece do sentido da modestia. Por algún motivo a nosa é unha era de fatos. Se a memoria non me falla Hegel usaba moito a expresión “o esforzo do concepto”: xente que use moito a cabeza non vexo moita. O normal é estar abducido polo propio traseiro que, ao parecer, causa un interese inacabable. O que, dalgún xeito, pode comprenderse, pero non deixa de ser unha grave limitación.

Unha era de fachendosos. Trump, Milei, Musk, Ayuso, sono dunha maneira ostentórea, para dicilo ao modo clásico. O seu narcisismo non se lle oculta a ninguén. Tampouco a súa extrema superficialidade.

Pero atraen. Por que? Esa é a pregunta. Por que a nosa época se sinte interpelada por ese estilo? Hai case corenta anos Hans Magnus Enzensberger, nun celebrado escrito, Os heroes da retirada, despois de constatar que “a chamada grande política mantívose ata hoxe aferrada e entregada ao clásico esquema heroico”, afirmaba: “Quen queira alegrarse do extraordinario encollerse da estrutura heroica non ten máis que comparar a Churchill con Thatcher, a De Gaulle con Mitterrand ou a Adenauer con Kohl”. Despois pasaba a enunciar esta tese: “O lugar do heroe clásico pasouno a ocupar xente que non representa o triunfo, a conquista, a vitoria, senón a renuncia, a demolición, a desmontaxe”. En definitiva, heroes da negociación e a retirada. Entre eles citaba a Kruschev, Súarez e, sobre todo, Gorbachov. Tamén eles encerraban unha dimensión tráxica. Gorbachov, “como corresponde a un heroe, é un home moi solitario”.

Parece que pasou un millón de anos. Hoxe volven impoñerse profetas armados. Profetas que forman parte do sistema. Dan a impresión de comportarse coma monicreques, recitando barrabasadas. Pero estes monicreques son ídolos. Ídolos que electrizan os seus seguidores. Monicreques-ídolos que, se nada os para, farán o que prometen. Non son puro teatro, aínda que o pareza. As paixóns que mobilizan son negativas. Medo, ira, odio. Por así dicir, contribúen a aumentar a escuridade das almas. Polo demais, trátase de xente que personalmente se sinte a salvo de calquera continxencia desastrosa. Nada do que fagan lles será demandado. Ou así o sinten. Son fundamentalmente, profundamente irresponsables. A traxedia será para os destinatarios das súas accións. Eles están alto, moi alto, máis que Xulio César ou Augusto, ou Qianlong, o fillo do ceo. Ou así o cren.

Así que a pregunta é: que pasou nestes corenta anos para que o mundo volva a coquetear co abismo?

Parte do asunto é que os novos líderes da catástrofe non xogan coas regras de ningún tipo de racionalidade. Son puro espectáculo. Insolencia e desfachatez. Parodia e astracanada. E a reacción do público ante o espectáculo é quedar fascinado por el. Hipnotizado, como se dicía que determinadas serpes cazaban ás súas presas. Quen está á beira de Trump? Non os magnates do petróleo, o automobilismo ou as finanzas, senón os donos da atención. X, Google, Meta, Amazon, Apple. Quen captura a atención do público a través da provocación, gaña. Modifica dun modo brutal o marco previo de referencia.

Ao mesmo tempo, todo exhala unha sensación de irrealidade. Poucos entre os espectadores son capaces de crer que de verdade sucederá o que predican os seus ídolos. Menos aínda os capaces de pensar ou obrar con xuízo. Iso aumenta o perigo de que, cando suceda o peor, sexa xa demasiado tarde.

A orde mundial liberal pos-1945, baseada nos dereitos humanos, os valores universais, etcétera, por máis hipócrita que fose, está desaparecendo. Europa como forma de vida, resistirá? Resistirán a libertade e os dereitos sociais? Poderán os nosos fillos vivir coma nós o fixemos? Estamos no momento do retorno dos imperios, da contrarrevolución conservadora e da lóxica do poder espido. Nas últimas décadas as culturas políticas da esquerda foron barridas. Reconstruír o ideal dunha sociedade humana sobre esas cinzas forma parte da tarefa. Dende logo, non o despotismo da URSS, nin de nada que se lle pareza, será o punto de partida. A liberdade, a idea de que o futuro non está decidido e de que hai múltiples camiños que poden seguirse, si.

A extrema dereita atrapa a imaxinación das multitudes precisamente polo seu radicalismo, que ofrece solucións drásticas. Naturalmente, esas solucións poden conducir ao inferno pero iso os que as aplauden só o saberán despois. E eles, ese pobo do que hai que desconfíar, borrará da súa mente a súa contribución á catástrofe e protestará a súa inocencia. Tamén el quererá ser irresponsable.

Se o progresismo non é capaz de propoñer un horizonte utópico alternativo -un que pase pola defensa da democracia liberal- non será capaz de impedir que a crueldade, como modo de pensamento e acción, se expanda. Estamos nunha mudanza de época, máis que nunha época de mudanzas. Así hai que velo. A base de usar unha lingua de madeira prefabricada e convencional, falsa e estereotipada ata os cimentos, non se chegará moi lonxe. Tal vez hai que extraer algunha conclusión do feito de que a voz humana que se enfrontou a Trump para pedirlle clemencia con migrantes e persoas LGTB fóra a dunha bispa episcopaliana, do mesmo modo en que o Papa Francisco está o primeiro da lista entre os grandes opositores á súa política de deportacións.

En Memorias de un revolucionario (Crítica, 2009), Piotr Kropotkin describe el nihilismo, movimiento social que marcó a la juventud rusa en torno a la década de 1860, en estos términos: “Ante todo, el nihilismo declaró la guerra a lo que puede considerarse como las mentiras convencionales de la sociedad civilizada. Una sinceridad absoluta era su rasgo distintivo (...) con su afirmación de los derechos del individuo y su condenación de toda hipocresía no era más que un primer paso hacia un tipo de hombres y mujeres que, siendo igualmente libres, viven para hacer progresar una gran causa”.

Fue una revuelta generacional que, bajo la bandera de la rebeldía del individuo, combatió la tiranía del Zar y el despotismo doméstico, además de promover la emancipación femenina. Las jóvenes con lentes y gorra redonda garibaldina se las apañaron para crear instituciones de instrucción y formaron sociedades de traductoras, editoras, impresoras y encuadernadoras. Ante la negativa del zarismo a admitir mujeres en las universidades, fueron a estudiar a Heidelberg, Berlín o a la Politécnica de Zúrich.

Cien años después, la década de 1960 marcó otra revuelta generacional en combate contra el convencionalismo y la hipocresía de sus mayores. Son años que los J. D. Vance y las trad-wives quieren sepultar presentándolos como una especie de Cafarnaúm apocalíptico. Toni Morrison, la fallecida premio Nobel de Literatura, escribía en La Fuente de la Autoestima (Lumen, 2020): “Matar la década de los sesenta, transformarla en una aberración, una enfermedad exótica plagada de exceso, droga y desobediencia tiene como objetivo enterrar sus rasgos definitorios: la emancipación, la generosidad, la conciencia política profunda, y la sensación de vivir en una sociedad compartida y con una responsabilidad mutua”. Si lo que importa es el relato, no hay nada más importante que adueñarse del pasado, sobre todo del que todavía está vivo y coleando.

En esas dos revueltas juveniles, separadas por cien años, operaba como un substrato la conciencia de que había un fin por perseguir y de que lo mejor estaba por venir. Un sueño de redención humana. “Un jour tout sera bien, voilà notre espérance” (Voltaire). El tiempo era una dimensión abierta alimentada por la esperanza. Se trataba, ciertamente, de una teología progresista. Ernst Bloch y Jürgen Moltmann lo tematizaron así de modo expreso. Una total racionalización de la existencia ni es posible, ni deseable. El árbol sagrado siempre produce frutos. La cuestión es si se trata de frutos dulces o amargos.

Una muy distinta política del tiempo es la que tenemos ante nuestros ojos. Si algo caracteriza a nuestra época es la cancelación del futuro y la merma de las expectativas. La idea de progreso social ha sido erradicada con furia. Es más, las redes expulsan de su ámbito la conciencia histórica y alimentan una ilusión de presente sin pasado ni futuro, un Nunc Stans, como si el tiempo estuviera suspendido en la nube. La única teología que queda es la tecnológica y aun esa se presenta generalmente en la imaginación de nuestro tiempo bajo el aspecto de la distopía.

Sí. Hemos visto un enorme giro en el Espíritu del Tiempo, para ponernos hegelianos. El movimiento obrero, que marcó la Historia entre mediados del XIX y fines del XX, quedó atrás. De hecho, el capitalismo, hoy, no tiene exterior: no hay nada fuera de él. Ni en la China. Biopolítica: el derecho más conspicuo del trabajador es el de dejarse explotar más y mejor. La Ilustración, la columna vertebral que modela nuestras sociedades, está en crisis, substituida por el ruido y la furia de las redes y la planicie de la cultura mainstream, banal y enemiga de la complejidad. Esa desaparición del futuro como Novum hace que el pesimismo, como estado de ánimo fundamental, coma el horizonte, cree pavor y alimente el caos.

De hecho, a esas dos generaciones progresistas les podemos contraponer dos generaciones reaccionarias: las de entreguerras del pasado siglo y la que tenemos ante nuestros ojos. Y tanto la floración conservadora de hace cien años como la de la Alt-Right de hoy tienen su centro en lo que Roger Griffin ha denominado “nacionalismo pangenésico”. Nada describe mejor el sentimiento que les anima que el título del libro de Oswald Spengler La decadencia de Occidente. La ansiedad de la pérdida del objeto. Fuese la intelectualidad fascista francesa -los Céline y Drieu la Rochelle- que había sido precedida en esa visión por Maurras y la gente de “Action Française”.

Fuesen los protagonistas de la revolución conservadora alemana, los Jünger, Carl Schmitt y Martin Heidegger, o se tratase del esotérico italiano Julius Evola –uno de los referentes de Alexander Duguin- todos ellos estaban animados por la noción de decadencia. En España, por supuesto, la crisis del 98 y la pérdida del Imperio animó similar espíritu, que renace hoy en Elvira Roca, pero también de modo más sofisticado y aparente en libros como “Madrid DF” de Fernando Caballero que virtualmente contempla en la actual Ciudad Global una reencarnación de Felipe II y la etapa imperial o afirma que el anticlericalismo liberal descabezó en el siglo XIX a la intelligentsia española –a los clérigos y los centros de enseñanza religiosos.

Y frente a la decadencia, la política del tiempo de la Alt-Right consiste en la restauración del pasado. MAGA: hacer América grande otra vez. “Volver a la edad de oro”, ha dicho Trump. Lo mismo vale para Francia. O Rusia. O España. Por todas partes lo que vuelve a resonar es la idea de que hubo un pasado mejor que hay que volver a revivir, no necesariamente bajo la forma de un neotradicionalismo. El apogeo de la técnica puede ser otra forma de expresión de la Nueva Derecha, como ya lo fue hace un siglo y hoy se encarna en los Musk y Thiel, auténticos plutócratas rusos en los USA. Existe un hilo conductor entre el futurismo fascista italiano o la frase de Heidegger de 1935 acerca del nazismo “como el encuentro de la técnica determinada planetariamente y del hombre moderno” y el mesianismo tecnológico de ambos.

Por lo demás, no es extraño que esa nueva extrema derecha, que no tiene empacho en restaurar la religión, la familia y la nación como ejes de una ingeniería social ultraconservadora, y en cargar contra el feminismo y el derecho al aborto, tome por enemigo lo woke. Y que su gran caballo de batalla sea demonizar la inmigración y abjurar del pluralismo de identidades.

Si, en un nuevo avatar de la pureza de la raza y del proyecto eugenésico, lo que se pretende es restaurar una imaginaria identidad étnica alemana, francesa, española, o la que fuere, nada hay más nocivo que toda muestra de diversidad. El fantasma del “Gran Reemplazo” agitado por Houellebecq y la angustia inducida ante lo que se percibe como la posibilidad del declive de la civilización europea no son nada que no se hubiera visto hace cien años. Simplemente los africanos y musulmanes han sustituido a los judíos como objeto de odio.

En realidad, no hay base empírica para sostener tal cosa: en conjunto, contra la percepción más extendida, la emigración no está descontrolada, por más que España haya pasado de ser país exportador de gente a país receptor. Lo que, por otro lado, denota un éxito económico. Pero el pánico inducido, y la manipulación de profundos temores tribales, es muy rentable para el éxito de políticas de la brutalidad. Visto a distancia, es sorprendente considerar lo poco que ha cambiado el discurso de la ultraderecha en el transcurso del tiempo.

Sucede, sin embargo, que es difícil que esta regresión tenga éxito porque el mundo es muy diferente a lo que fue hace cien años. Más que la arrogancia, convendrían la modestia y la humildad para evitar males mayores. Argumentar que Occidente ya no es el que era, ni va a volver a serlo, dado que carece del poder omnímodo que poseía en el pasado, y que, por lo tanto, estamos asistiendo a una reconfiguración del mundo (y que esa reconfiguración lleva aparejada su redefinición) tal vez no tendría mucho éxito. Pero hay que recordar que el siglo XX fue el de las descolonizaciones: que son otros los equilibrios del poder y que el ensimismamiento y repliegue de nuestras sociedades no conduce a nada positivo.

A la posibilidad del progreso le sucede el intento de la regresión, que nos acerca más a la catástrofe. Pero, por cierto, imperando como imperan la banalidad, el convencionalismo, el egoísmo, la mentira y la superficialidad –esa aspiración de maquillaje infinito: ser un Cayetano, tener un Lambo, comer en Dabiz Muñoz y revolcarse en la propia tontería–, no sería raro que en algún momento las nuevas generaciones se hartasen de tanta estulticia de hombres y mujeres huecos y sin atributos para demandar un poco, sólo un poco, de autenticidad y generosidad. También pueden abrirse las flores en invierno.

Existe unha sensación de decadencia de Occidente. Na mente colectiva flota unha atmósfera de asedio que está conectada co xeral desprazamento da opinión pública á dereita. Nas proxecións a cinco anos vista está previsto que os BRICS medren o dobre que o grupo do G7. O Sur global é heteroxéneo pero o seu ascenso marca unha inflexión na historia contemporánea. Sería absurdo negalo ou cego ignoralo. China multiplicou por dez o tamaño da súa economía nas dúas últimas décadas. Estados Unidos representaba o 50% do PIB mundial en 1945, hoxe representa o 15%. En vinte anos a cota da UE no PIB mundial reduciuse á metade. Hoxe anda no 17%. Máis ou menos o mesmo que a chinesa. É unha visión cuantitativa que, por suposto, non lle fai xustiza ao proceso en curso, pero que merece ser tomada en consideración.

Debemos temer as invasións bárbaras, como nas postrimerías do Imperio Romano? En ¿Por qué caen los imperios? Roma, Estados Unidos y el futuro de Occidente (Desperta Ferro) Peter Heather e John Rapley argumentan que a caída de Roma foi consecuencia da incapacidade por parte do Imperio de asumir os seus custes militares e de responder ao pacto social –pan e circo- que fundaba a cidadanía romana. Do mesmo modo, sosteñen os autores, a descolonización que marcou o século XX está privando a Occidente das súas formas de captación de excedentes que servían para manter o pacto social intramuros. Van tres décadas de aumento das desigualdades e de estancamento dos salarios medios reais. A inflación no 2021-2023 foi un paso máis na ruptura da ortodoxia favorable ao mercado e ao consenso de Washington. Curiosamente, esa ruptura provoca o aumento como unha mancha de aceite do extremismo de dereitas que non veu ao mundo precisamente para favorecer a xustiza social.

Algo similar argumenta en La derrota de Occidente (Akal) Emmanuel Todd que, entre outras razóns máis ben espesas, incide nun punto nodal: a desindustrialización de Occidente. Sinala que nos Estados Unidos o talento está ocupado no deletéreo ámbito das redes e as novas tecnoloxías, por non falar de influencers e outros mamarrachos, mentres que os BRICS forman enxeñeiros. A deslocalización a China da industria é un factor obxectivo de debilidade da UE e dos Estados Unidos tan evidente que non hai que insistir nese punto. Galicia, distrito industrial (Galaxia) escrito por un servidor e Daniel Hermosilla sinala un camiño posible de reindustrialización nese contexto planetario. Non con industrias extractivas, senón ligadas ao territorio.

Uns ascenden, outros minguan no seu peso relativo. Non é raro que a trampa de Tucídides sexa debatida nos círculos de poder. A trampa de Tucídides é unha expresión creada polo politólogo Graham T. Allison para referirse ao risco de guerra que xera o medo a perder a hexemonía, “cando un poder en ascenso rivaliza cun poder gobernante, como Atenas desafiou a Esparta na antiga Grecia, ou como Alemaña o fixo con Gran Bretaña hai un século». O conflito entre Estados Unidos, a potencia declinante, e China, o poder en ascenso, é o gran pano de fondo da nosa época. Máis que a terrible guerra na Ucraína e o xenocidio de Gaza. Dende Donald Rumsfeld a grande potencia americana está teorizando o modo de abordar esa curva de descenso. A UE vese obrigada a atopar o seu papel e a exercer a súa autonomía estratéxica. Non é evidente que o consiga. China moderna (Tibidabo) de Xulio Ríos, o sinólogo de referencia en España, e El regreso de China (Mundiediciones) do economista Albino Prada constitúen dúas aportacións de autores galegos absolutamente recomendables.

Para facerse unha idea do mundo que vén, convén atender as voces que dan noticias do exterior. O realismo e unha exacta percepción da relación de forzas poderían constituír unha escola de pensamento útil. Pero o debate nas nosas sociedades tende a ser infantil: moralizante, de pouca base, con pouca ou nula atención á infraestrutura económica e as transformacións sociolóxicas. A guerra cultural, ou a batalla ideolóxica, para dicilo ao antico modo, prefire prescindir de molestas complexidades. Vemos o retorno do nacionalismo branco. As clases medias están abducidas polo consumismo e a banalidade cando non por un resentimento mal dixerido contra non se sabe o que. Medo e ira na procura dun chivo expiatorio. Homes e mulleres ocos. Lecturas, poucas. Reflexión, mínima. Que pode saír mal?

Nada podería recomendar con máis forza que dous libros de David Van Reybrouck: Congo. Una historia épica (Taurus) e Revolución. Indonesia y el nacimiento del mundo moderno (Taurus). Son dous libros fantásticos de historia oral -ao seu autor alguns o describen como o novo Ryszard Kapuściński-, un fresco de dúas ex colonias (unha belga, a outra holandesa) intelixentísimas e cheas de matices para entender os procesos de colonización e de independencia, nada fáciles. A Conferencia de Bandung en 1955, que deu lugar ao Movemento de Países Non Alineados, é situada por Van Reybrouck como o momento de nacemento do mundo moderno. É a súa unha ollada serena. Sen entender que está pasando fóra da burbulla occidental non saberemos orientarnos neste momento en que, así é, estamos máis cerca da Terceira Guerra Mundial ca en ningún momento anterior dende 1945.

William Dalrymple é un dos autores de referencia para entender a India e a dominación británica sobre aquel vasto subcontinente que incluíu Afganistán e Pakistán. El retorno de un rey. Desastre británico en Afganistán 1839-1842 e Anarquía. La Compañía de las Indias Orientales y el expolio de la India son dous libros deliciosos, narrados por un escritor de raza, que, ilustrándonos sobre o pasado, deitan a súa luz sobre o presente. Un pasado, por veces, terrible, como a Gran Fame de 1876-1878 que causou, segundo se calcula, 5,5 millóns de mortos. En todo caso, Dalrymple apórtanos elementos non só para entender o trasfondo da India de hoxe, senón tamén, como suxire o autor, que o feudalismo tecnolóxico de hoxe non difire tanto, mutatis mutandis, daquela compañía que gobernou a India. Google, Amazon e compañía son talvez a reencarnación da Compañía.

De las ruínas de los Imperios: la rebelión contra los imperios y la metamorfosis de Asia (Galaxia Gutenberg) é un libro fascinante de Pankaj Mishra. As elites intelectuais e políticas de Occidente contan con poucos medios para comprender o resto do mundo. Nin tan siquera lles interesa. O que Mishra narra é útil para ese fin. A través de dúas figuras intelectuais, Jamal al-Din al-Afghani (1838-1897) (musulmán, xornalista, activista político, viaxeiro impenitente) e Liang Qichao (1873-1929), acaso o máis importante intelectual chinés, entran e saen outros destacados pensadores da modernidade asiática: o chinés Sun Yat-sen, o indio Rabindranath Tagore, o iraní Alí Shariati e o exipcio Sayyid Qutb.

Occidente: una nueva historia de una vieja idea (Paidós), de Naoíse Mac Sweeney, pode axudarnos a unha comprensión e unha redefinición máis ampla do que Occidente sexa. A idea dunha tradición ininterrompida que parte de Grecia e Roma constitúe un relato homoxéneo que ten o defecto de que tal vez non se axusta á verdade. Occidente como un monolito único foi unha invención tardía.

O Renacemento sentou as bases pero, en realidade, só despois do século XVIII ese ideal comezou a conformar o imaxinario colectivo. A cultura helénica sobreviviu non na convulsa Europa medieval senón en Bizancio e nos reinos indogregos dos actuais Pakistán, Afganistán e India. É dicir, fóra dos territorios que agora se consideran Occidente. É sabido que durante o medioevo o mundo árabe reivindicou a Grecia clásica como base da súa tradición intelectual e cultural, como mostra a historia de Al-Kindi e a Casa da Sabedoría de Bagdad, no século IX, a maior cidade do mundo. Esa historia cóntase en La Casa de la Sabiduría (Turner) de Jonathan Lyons. Na mesma época a biblioteca califal de Córdoba puido albergar arredor de 400.000 volumes e constituía outro centro de saber.

En fin, son lecturas para darlle profundidade á escena e para axudarnos a entender e, se fora posible, contribuír a explicar un mundo en acelerada transformación. É obvio que imos entrar nun período de guerra comercial e de guerra fría, que ameaza con mutar en guerra quente. Oxalá que non suceda, polo ben de todos. Paz na terra aos homes e mulleres de boa vontade.

1. Todo vai moi á presa. Os zurcidos do mundo, neste entretempo, están descoséndose a ollos vista. Os signos multiplícanse por todas partes. Na vida social e política a razón e o xuízo, os fundamentos dunha sociedade civilizada, están sendo arrombados nun recanto. É a era dos falabaratos. Non só a indiferenza, tamén a brutalidade aumenta a ollos vista. Tanto que podemos temer que o mal medre sen que ninguén saiba como contrarrestalo. Escribo isto porque o que diga a continuación pode estar escrito na auga en menos que canta un galo.

2. O máis notable das pasadas elecións galegas de febreiro non foi tanto o éxito de Ana Pontón como o desfondamento do PSdeG. Nun editorial o Faro de Vigo describe así a súa situación: “Trátase dun PSdeG de extrema fraxilidade, case marxinal”. E así é: desdebuxado, sen personalidade propia, o socialismo galego pagou coa derrota as propias culpas, pero tamén a xenreira contra Sánchez. A máquina de demonizar da prensa madrileña funciona de modo moi eficiente. Son engrenaxes que trituran moi ben. Pedro Sánchez está á altura de Puigdemont ou Pablo Iglesias, tal vez máis abaixo. Se alguén pensaba que a Brunete mediática e a xudicial deterían o fogo dos seus canóns ante un partido de Estado como o PSOE estaba equivocado. Iso non quita que nas elecións xerais e municipais o PSdeG manteña posicións moi por riba dos nacionalistas. Unha cousa é unha cousa e outra cousa é outra cousa, dixo Baltar vello. Neses ámbitos o BNG non é aínda competitivo.

Por outra banda, dende a sede do PSdeG, na compostelá rúa do Pino –excelentes vistas sobre San Caetano- non se manda nada. Ferraz manda, a confederación de alcaldes galos manda nas súas tribos respectivas, pero o PSdeG, orfo de discurso e de organicidade, está coxo, manco e cego.

3. Así que todo parece resumirse na dialéctica entre Alfonso Rueda e Ana Pontón.

Rueda, é o mesmo que Feijóo? Esa é a pregunta. Visto dende lonxe, o PP de Galicia está, a día de hoxe, descapitalizado. Intelectual, politicamente descapitalizado. Con Fraga o PP tiña un contido político e simbólico: a Administración única, os gaiteiros no Obradoiro e o consenso lingüístico debuxaban unha singularidade. Feijóo, que odiaba todo iso, navegou unha táboa de surf. Cuarto e metade de galeguista en Lalín, ultra na COPE e progre e moderado na Sexta. De fondo, cero. Un significante baleiro. O PPdeG é unha máquina de poder eficaz, pero orfa de ideas ou proxecto.

Non se trata, ou non se trata só, do camiño a escoller. Entre o par moderación centrista/radicalismo de dereita ou galeguismo/centralismo, o PP de Galicia, urxido polos ventos de Fronda que nacen na Serra do Guadarrama, parece decantarse polo centralismo e a extremosidade, declinados iso si en ton menor, sen espaventos. Pero máis aló desa disxuntiva, o Goberno galego parece estar en mans de xentes con carreira, sobre todo funcionarial, pero sen ideas. Non se divisan, volvo repetir, ideas ou proxecto. Dá a sensación de que se erguen cada mañá a ver se pillan unha voando no aire, como unha bolboreta que se lles escapa. Unha lástima, porque, ao final, son o Goberno galego.

Polo demais, funciona como un muro. Trátese da CRTVG, do consenso lingüístico, de Altri, da política industrial ou do que se queira, non dialoga nin negocia. É unha infatuación, derivada do monopolio de poder durante décadas, perigosa para os propios intereses. Pero, que sei eu? Doutores ten a Igrexa.

4. Ana Pontón: “Non hai nada máis revolucionario que chegar ao goberno”. 31% dos votos emitidos, 471.000 votos, 25 deputadas/os: a de febreiro foi a mellor campaña do BNG. Ana Pontón é a candidata non só, mesmo non tanto, do nacionalismo galego como do conxunto das esquerdas. Non sería posible sen un certo tipo de discurso. Digo máis: sen un certo estilo.

O BNG expresa, ou debería expresar, un proxecto alternativo de modernización do país. Ten dúas tarefas obvias por diante: chegar ao goberno e gobernar ben. Con obxectivos plausibles e definidos e con xente capaz. Obvio, pero non fácil. Só pode facelo se persevera. Nun certo estilo. E se incorpora rostros dos que niguén discute a competencia profesional e política. Así se trate de Salustiano Mato, de Teresa Táboas, ou de Enrique Saéz Ponte, antigo directivo do Banco Pastor. Ou outro tipo de perfís, de latitudes que contrarresten suspicacias. Ten que disolver as reticencias que aínda xera e crear confianza. Xa o dixo Marco Aurelio: “Ninguén che dixo que a batalla fose fácil”.

Non convén poñer unha doutrina en relación antagónica co espírito do tempo, nin facer abstracción da relación de forzas. O Papa Francisco non o fai, nin o fixo Xoán XXIII, que aggiornou a igrexa no Concilio Vaticano II. Pero Pío Nono fíxoo en 1864. No Syllabus Errorum, o documento no que enumeraba os erros aos que tiña que opoñerse a Igrexa, ditaminaba que de ningún xeito o pontífice romano “pode, nin debe, reconciliarse co progreso, o liberalismo e a civilización moderna, nin adaptarse a eles”. É evidente que nada sería máis contradictorio coa posibilidade de goberno e, por tanto, co cambio de rumbo de Galicia, que unha variante de pionono. Un defensor das esencias e inimigo do mundo moderno, instalado na comodidade doutrinal, non faría máis que frustrar, unha vez máis, a oportunidade.

Por outra banda, a Igrexa non é Deus.

Debemos entender que as culturas políticas que protagonizaron a posguerra mundial quedaron moi atrás. Democracia cristiá, socialismo democrático, etcétera: todo iso non son máis que esqueletes desguazados, zombies sen calidades, fantasmas crepusculares. O mesmo vale para o comunismo. Meras sombras. Estamos nun cambio de rasante e canto antes abandonemos a mirada retrospectiva para mirar adiante, mellor.

Os rojipardos, igual que o trumpismo e a alt-right de todo o mundo, se burlan dun espantallo que chaman cultura woke. Pero ningún deses rojipardos pediría o carnet do Partido Comunista nin iría traballar a unha fábrica para impulsar o movemento obreiro coma os seus teóricos antepasados. Nese sentido, o rojipardismo é unha impostura: simplemente unha identidade autoproclamada. O que a alt-right busca, pola súa banda, é evidente: quebrar a xenerosidade, a conciencia política e a sensación de vivir nunha sociedade compartida. Woke, para eles, é o acrónimo de todo iso. Unha reviviscencia da nova esquerda dos anos sesenta que non están dispostos a tolerar no seu combate pola hexemonía.

Os items básicos da nova dereita estadounidense son os mesmos que os da extrema dereita de hai un século: restaurar a relixión, a familia e a nación como eixos dunha planificación ultraconservadora, xunto coa economía libertaria e a toma do Estado para impoñer a súa axenda. A guerra cultural versiona a Gramsci para gañar a hexemonía e desplazar á dereita o eixo das sociedades occidentais.

Está tendo éxito: o século XXI está vivindo unha onda reaccionaria global. Ese tsunami anuncia unha distopía ultradereitista. A percepción da distopía, tal e como se fai na cultura de masas, na que se identifica cun estado comunista totalitario, ao estilo do 1984 de Orwell, tal vez pasa por alto os escenarios apocalípticos realmente existentes que van aparecendo ante os nosos ollos. Non sabemos ata onde pode chegar esa onda regresiva. Pero o capitalismo, privado de límites e contrapesos, pode derivar na debacle do presente modelo social e no colapso das democracias. Representarse o peor para prever que suceda é un traballo vital da imaxinación política.

Agora mesmo está tendo lugar un xenocidio en Palestina. A guerra na Ucraína e a masacre de Gaza abren camiño á idea da posibilidade dunha guerra mundial. A crise climática provoca catástrofes mortais. A desigualdade aumenta creando novas fronteiras sociais. Xente que se cría dunha clase media asegurada constata con horror que era pura mentira. O espazo público urbano se privatiza: a lóxica do condominio -clases segregadas entre si- avanza facendo que España e Europa se latinoamericanicen.

Donald Trump no Madison Square Garden exime de comentario. Truco ou trato? Delirio ou parodia?. Pero, o que di, é só palabrería electoral? Burradas que nunca se traducirán en actos gubernativos do Estado máis poderoso da terra? Ese megalómano de chiste pode volver a ser o Presidente dos EEUU e a metade dos norteamericanos está con él. Á súa beira, os millonarios das plataformas, Peter Thiel e Elon Musk, líderes mesiánicos, heroes da tecnocracia tecnolóxica que nos vixía. Os dous, educados na Sudáfrica do apartheid, comparten a idea de que “democracia e liberdade son incompatibles”. Thiel, aínda máis que Musk é o candidato ao título de cabaleiro escuro.

O meu señor pai naceu en 1918. Non o degradarei dicindo que era un emprendedor, un deses eufemismos cursis pensado para que calquera zoupón, sen dous duros no peto nin moitas cousas no caletre, se sinta un Elon Musk de barrio: unha versión charramangueira da chulería cósmica. Pero certamente aquel rapaz, que foi á guerra con 18 anos, fixo de todo naquela posguerra crúa. Traballou e traballou e traballou.

Cando as cousas comezaron a saírlle mellor? Nos anos sesenta, cando, despois de saír da autarquía, nun ciclo económico e social favorable en Europa, España comezou a encadear taxas de crecemento de dous díxitos. Aquela década marcou unha fronteira. Os nosos pais ou avós foron os chineses daquel momento, moitos emigrando a Francia ou Alemania.

Quérese dicir que todos somos fillos da época: da estrutura, da conxuntura e das circunstancias. Ou do azar, ou do destino. De forzas, en todo caso, que nos sobrepasan. Calquera imbécil, nun momento óptimo, pode saír adiante. Pero os deuses, ou as forzas impersonais da Historia, poden revirarse e levarnos ao caos e á desgraza. E entón case ninguén se salva. E aqueles que o fan, a que prezo?

Convén lembralo, porque demasiada xente está convencida de que a súa posición social, coa que está máis ou menos conforme, é o puro produto do seu mérito, cando o certo é que sería máis prudente pensar un momentiño no sentido desta expresión: O que Deus che deu, Deus cho quitou.

Aspiracional. Outra palabra de marras, tal vez a palabra da década. Dende que se detivo o ascensor social, ou dende que, directamente, ese ascensor descende para os máis, esa palabra adquire máis forza. Clase media aspiracional. “Marqueses de quero e non podo” que diría miña mai. Esa clase practica ritos e comulga mitos copiosamente. Cada vez menos le libros de certa densidade pero fatiga os medios e as redes coas súas trolas e medias verdades. Para facerse unha idea aproximada de algo hai que ter unha cultura e evitar a banalidade, o que non pode facerse cando un vive entre a Sexta e TikTok. Esa clase busca formas de distinción social, o que pode ter o seu aquel se son sutís ou sofisticadas, pero o que máis abunda é a torpeza. Son formas de compartir desexos atrofiados e fantasmas, de meterse máis profundamente na orde establecida.

Tal vez a aspiración é o queda cando te estás indo ao garete. Pero aínda nese terreo non moitos son capaces de interiorizar con éxito os códigos, dende a moda ata os xestos. Raquel Pélaez acaba de sacar un libro Quiero y no puedo. Una historia de los pijos de España (Blackie books ), que ten un algo de antropoloxía social. E así debe ser: mellor observar a un cayetano, ou, para o caso, a un mesmo, que a unha tribo do Amazonas. Ninguén morreu por un pouquiño de autoconciencia ou de saír do círculo encantado da hipocresía social, hoxe moi medrada. Se dese libro pasan a El efecto clase media (Traficantes de Sueños), de Emmanuel Rodríguez, irán facéndose unha idea de por onde andamos.

A clase media nota que o mundo trema baixo os seus pés. A propiedade e a herdanza son os eixos sobre os que pivotar, dado que o mito da meritocracia se está desfondando: non importa como de boas sexan as túas credenciais nun mercado laboral precarizado. En todo caso, pode que un máster hipercaro nunha universidade de prestixio axude á reprodución social. Iso dá unha paisaxe social máis marcada pola polarización social e a desigualdade. Moitos fillos dos que chegaron poden facer o camiño inverso.

Trump e Putin son o resultado das desastrosas políticas neoliberais e da financiarización da economía que provocou a crise de 2008, pero tal vez non o vimos todo. O mundo está nunha encrucillada incerta. A guerra de Ucraína e a masacre de Israel en Gaza ameazan con transformarse nunha conflagración xeral. O ton xeral é de pesimismo, aínda que hai que apuntar que pasan cousas. O famoso informe Draghi sobre a economía europea enterra o neoliberalismo, o que é unha noticia digna de atención.

O pesimismo é unha rexión da intelixencia pero, cando se impón como estado de ánimo fundamental, cando come o horizonte, crea pavor e alimenta o caos. Por iso, hai que alimentar a esperanza. Recuperar a Ernst Bloch, ou a Moltman, como fai Byung-Chul Han, no seu último libro. O optimismo é unha maneira de servizo público. “Alí onde está o perigo, nace tamén a salvación”, escribiu Hölderlin cando o mundo moderno comezaba a súa alborada.

“Deberiamos recuperar a vida pública, o encontro cos que non son coma nós”, exhorta Richard Sennett. É un chamado a evitar a xenofobia, pero tamén a saír da vida online. Vale: internet e as redes teñen moito de avance social, pero tamén o pechan a un na propia burbulla e institúen un capitalismo da vixilancia no que cada de un de nós lle cede os seus datos a macrocompañias. Se volvera unha ditadura todos lle teriamos regalado previamente a información á nova Brigada Político-Social que, dese modo, non tería nada que currar. Debería quedar claro, polo demais, que a adicción a esas redes é cousa basta, vulgar e ordinaria, que socava as experiencias auténticas e que alimenta o odio e, aínda máis, a estupidez. Dixen.

Segundo a última lista Forbes, os españois cos petos máis podentes teñen un patrimonio valorado en, aproximadamente, 196.000 millóns de euros; dese patrimonio os empresarios galegos superan os 97.000 millóns. Por suposto, o cosmos Inditex distorsiona as estatísticas, dado que só o seu fundador, Amancio Ortega, dispón dunha fortuna persoal de 81.800 millóns de euros.

Para aquilatar a cifra tal vez sexa conveniente reproducir este titular referido ao exercicio fiscal de 2023: “Galicia bate récord de millonarios: 8.800 contribuíntes tributarán polo seu patrimonio”. Esa noticia especificaba que, nun ano, a cifra de declarantes tiña medrado en 187 contribuíntes. O imposto sobre as grandes fortunas aplícase a aqueles que teñen bens e rendas superiores a dous millóns de euros. 8.800: é unha cifra a reter na cabeza se se quere entender.

Tamén hai uns días foi dado á luz un gráfico que mostraba que era Galicia, despois de Madrid, o lugar onde as retribucións dos grandes directivos eran máis elevadas. Outra vez é probable que Inditex se sitúe na base do dato, pero non se pode ignorar que o mapa non estaría completo sen mencionar outras grandes empresas, da construtora San José a Abanca ou Froiz, por mencionar algunhas de diferentes sectores. Seguramente, como suliña Albino Prada, a noticia que habería que poñer en destaque é que, tomados en conxunto, os galegos vivimos cun dez por cento menos dos ingresos medios do conxunto de España (21.268 / 23.697). Pero segue sendo certo que entre nós temos executivos moi ben pagados.

Segundo o Instituto Galego de Estatística (IGE) no ano 2022 a entrada de poboación foi casi o dobre da que saíu e rexistrouse un saldo positivo de 27.251 persoas. Duplica os datos de 2021. En 2023 a poboación extranxeira en Galicia supoñía o 5,2% do total de habitantes. Desta maneira, o peso da poboación extranxeira subíu en comparanza con 2022, cando representaba o 4,43% do total. Dez anos antes, a porcentaxe era do 3,98%. Por certo, as taxas máis altas de inmigración danse nos concellos máis despoboados. Asómbrense: algunhas estimacións xulgan que en 2070 o 40% da poboación de Galicia será non nacida no páis. Construír vivenda pública será crucial.

De feito, a diáspora galega tende a posuir un novo perfil, onde abundan titulados de alta calificación, mentres que os inmigrantes do exterior que veñen a Galicia tenden a ocupar traballos na construción, na hostelaría, no servizo doméstico e noutros traballos peor retribuídos e de menor consideración social. Nun estudo da Universidade de Vigo indicábase que, despois de acabar a carreira, un 76,6% dos seus licenciados traballaban en Galicia; un 13,3%, noutras comunidades -Madrid, sobre todo, e en menor media Barcelona, Canarias et altri-; e finalmente, un 10,1% fóra de España.

Hai uns meses, o empresario Daniel Hermosilla, CEO de Rodiñas, máis eu demos á luz un libro, Galicia, distrito industrial (Editorial Galaxia, 2024), no que se sostén que nas últimas décadas naceu unha constelación de empresas de alto valor tecnolóxico, capitalizadas e internacionalizadas. Para os lectores causa sensación –vai na terceira reimpresión, por certo- comprobar a tupida malla de empresas que existen, máis aló de Inditex, Stellantis ou do sector mar-industria. Dende o segmento do contract á aeronaútica, pasando polo frío industrial, a transformación do aluminio e da madeira, as enxeñerías do aceiro, as firmas informáticas ou a biotecnoloxía, hai moito máis do que unha certa mirada quere conceder. Ás empresas galegas veulles ben entender que o mercado é o mundo enteiro. David Cortizo, traballador de Galaxia, fixo esta apreciación: “Pode lerse como unha guía para atopar traballo”.

E así é. En efecto, o libro intenta ofrecer unha cartografía de empresas para mostrar, de modo ostensible, incontrovertible, a riqueza do tecido industrial. Esas empresas existen, non pode discutirse. Precisamente por iso, unha política industrial propia ten que tomar como obxectivo, máis que ofrecer gangas a multinacionais foráneas, meramente extractivas, que veñen e van, facilitar o desenvolvemento das que xa existen e teñen raíces. É moito o que se pode facer dende os clusters dos distintos sectores en orde a establecer relacións horizontais e colaborativas que permitan multiplicar a creación de valor engadido. Ese é o camiño. Operar no detalle.

O economista Santiago Lago facía notar, a propósito de Galicia, distrito industrial, que “nos últimos vinte anos o valor engadido industrial medrou en Galicia máis que na maioría das comunidades autónomas, incluíndo o País Vasco ou Cataluña”. Pola súa parte Xosé Carlos Arias indicaba que estamos asistindo a unha verdadeira revolución silenciosa na industria galega.

De feito, estamos asistindo á maior transformación industrial dende 1945, debido aos procesos de dixitalización, robotización, descarbonización, intelixencia artificial, etcétera, pero parece que non nos quedamos atrás. No xornal Praza Pública Marcos Pérez Pena sinalaba que “dende 2016 a industria galega aumentou a súa facturación nun 61% e as exportacións de alta tecnoloxía duplicaronse dende ese mesmo ano”.

En todo caso, únase a liña de puntos da lista Forbes e os salarios dos directivos ás cifras sobre inmigración ou aquelas outras referidas ao sector industrial: Galicia non é esa cousa extravagante e máis ou menos riquiña que moitos teñen na cabeza. A ubicuidade dos estereotipos fai moi díficil e complicado mostrar a rapidez e a profundidade das transformacións que está vivindo o pais. Facelo lexible máis aló dos tópicos e clixés é unha tarefa ardua, sen dúbida, pero hai que facela, supoño. Pouco a pouco espero que se vaia conformando un novo relato, máis parecido ao que somos e menos condescendente.

A min resúltame difícil comprender que xentes que pasan a vida mergulladas en Netflix, que collen o avión cada dous por tres para ir ás Canarias ou Edimburgo, que traballan nun hospital cun robot Da Vinci, ou en servizos financeiros, ou tal vez na universidade ou nunha fábrica de coches ou de aluminio, cando escoitan o ítem “Galicia” pensen non nun país urbano e industrializado, relativamente rico, senón, case instintivamente, nunha paisaxe agrícola. É unha disociación cognitiva notable, que merece unha explicación. Non pode sorprender que, circunstancia que causou certo debate no seu momento, o algoritmo represente á muller galega estereotípica como unha vella rural e non como unha rapaza moderna, como era o caso do modo en que representaba ás mulleres doutras comunidades. Na era da intelixencia artificial somos o que nos imaxinamos ser.