O último que soubemos da empresa nova Cobre San Rafael, filial de Atalaya Mining que quer reactivar a explotación da mina de Touro, é que presentou o seu programa social. 45 millóns de euros para 25 anos (aprox.), 1,8 millóns por ano, aproximadamente. Suponse que son para entregar en obras sociais variadas ao tecido social de afectados, para facer pipiretadas. A plataforma que se opón ao proxecto mineiro tal e como se coñece respondeu rapidamente para impedir ser burlados (caridade a cambio de que?). Sabido é que non é un investimento, sabido é que se corresponde coa práctica de compañías deste tipo de convencer aos denominados en linguaxe internacional stakeholders externos. Nós traduciríamos por afectados. O que si está moi desenvolvido na análise da boa conduta do investidor agresivo é como se levan as cousas cos afectados locais. Que vén sendo algo así, no momento actual, como cambio colares de doas de cores brillantes por ouro (que fixeran os conquistadores en América).

A política de Ence neste caso é ben coñecida, porque mesmo se gaban dela: son 3 millóns de euros anuais para festas e verbenas dos afectados próximos. Procuran que todos reciban algo. E o que é pior: reciben e aceptan. Parte desa busca de aceptación polo entorno local consiste en reunións informativas de propaganda, que non son para tomar ningunha decisión nen para ter un interlocutor co que negociar, nen para ningún compromiso empresa/afectados, xa que mesmo formalmente a empresa non fala por si mesma senón que é unha outra empresa encargada desta misión a que enreda máis ou menos aos afectados. Non existe personalidade xurídica duns nen doutros que faga posíbel unha negociación. A empresa pide os permisos legais e logo trata de neutralizar o descontento, protesta ou oposición frontal ao proxecto, en conversas de bar. Polo tanto, coñecido o proxecto, a ideia de execución e o tipo de investimento, a responsabilidade recae totalmente na Xunta e, hoxe en día, a decisión de lle dar para diante a unha explotación mineira deste tipo sen ningún vínculo con outros investimentos é tan miope, tan doutra época e doutras economías, que parece incríbel que sexa promovida pola Xunta.

Convén non confundir industrializar con explotar minas, minerais en calquera forma, mesmo canteiras. E tampouco é conveniente gabarse -por precipitación ignorante- de que, se algunha empresa se instala aquí, explota unha minaría de novo, e de súpeto, ouh milagre!!, aumentan as exportacións, iso signifique un éxito de política económica. Convén ir paso a paso e analisar cada un deses elementos de decisión de política económica, chamada de industrialización. É sabido que explotar recursos naturais -neste caso, mineiros- e vender ao exterior ese mineral non contribúe á industrializar, só, na economía na que se realiza e conclúe a cadea de valor que comezou coa explotación mineira. As cadeas de valor hoxe son globais sen posibilidade de proveito nas economías que só soportan a primeira parte: a extractiva. Se non existe un encadeamento transformador na mesma economía o valor posíbel a xerar só favorece a quen forma parte da cadea de valor grazas ás factorías industriais que utilizan o recurso ou que transforman materias primas derivadas.

É unha evidencia científica en economía do crecemento que os encadeamentos especializados creando bens de capital teñen un tirón positivo e duradoiro sobre a produtividade, creando á súa vez efectos derivados de sostemento do crecemento. Así se demostra no estudo da OCDE (2016), na base de datos Inter-Country Táboas Input-Output que identificaron os grados de fragmentación da produción dunha cadea específica de produción, os grados de interdependencia entre sectores e -o máis interesante- onde se concentra o maior valor agregado: e non é onde só existe explotación dos recursos. Por tanto, teriamos que contar coa seguridade de que a proposta económica, de política económica, que se fixer, deberá conseguir que os encadeamentos industriais cara adiante ou cara atrás existan xa que son a única garantía de dispor dunha fonte de interdependencia sectorial, típica dos países industrializados do noso entorno económico. Tamén desa forma, estaremos en sintonía co tamaño e necesidades do noso sector industrial hoxe conforme co dunha economía industrial como é a galega.

Os órganos de decisión da Xunta ante un proxecto desta natureza -e desta envergadura física, patrimonial e medioambiental- deberían ter estudado e determinado cales son as cadeas de valor identificábeis no caso do cobre. Que peso ten nesas cadeas a parte extractiva mineira. Cales son os principais países provedores dese mesmo cobre. Cales son as empresas que lideran os elos máis importantes da cadea de valor global, neste caso, unha vez coñecida. Examinar os casos -se houber- de países que foron quen de daren o salto desde a explotación mineira á transformación industrial, pasando a ter presenza no mercado mundial de bens de capital... (neste caso, estaríamos conformes cunha inicial factoría de refinación ou aquilo que fose preciso para posterior tratamento industrial).

Desa ringleira compacta de coñecementos precisos para tomar unha decisión fundamentada cumpriría pór a traballar conxuntamente varias dependencias da administración da Xunta. Sería unha novidade que, á parte da propia dirección xeral correspondente, o IGE, IGAPE e os equipos das Universidades especializados tanto en análise económica financeira como en tecnoloxía industrial traballasen de forma conxunta e por encargo superior de quen ten a responsabilidade e a competencia exclusiva da política industrial.

Por que facemos esa proposta que pode parecer que magnifica o proxecto? Pois por unha razón fundamental de peso: Cobre San Rafael pertence á Atalaya Mining, e este grupo posúe, xestiona e se lucra das mellores explotacións mineiras que hai en metais estratéxicos como é o cobre. Di Atalaya Mining de si mesma que conta cunha carteira de activos en varias zonas mineiras de primeiro nível, entre elas na Faixa Pirítica Ibérica. Atalaya está participada por un conxunto de grandes fondos de investimento e de xestión de activos mundiais como son Farringford, Ithaki, Black Rock, Investiment Management UK, Rovida, Magallanes, The London and Amsterdam Trust Co... A xestión desta compañía xunto co alcance mundial dos seus negocios e estratexias, esixe pola parte da Xunta un empeño e un coñecemento do mesmo rango, xa que as condicións de explotación e o futuro son a súa responsabilidade.

Esta semana comeza o curso escolar e os nosos gobernantes xa lanzaron as habituais mensaxes desexándolle ao alumnado o mellor nesta viaxe, etapa, aventura, ou a metáfora trillada que se lle ocorrese desta vez aos respectivos xefes de prensa. O presidente Alfonso Rueda decidiu gravar a súa mensaxe desde o colexio San Narciso de Marín, o privado-concertado no que el estudou varios cursos cando era neno. Máis ca un acto de nostalxia oitenteira ao estilo das insoportábeis contas de redes sociais que enxalzan a EXB, diría que se trata dunha declaración de intencións nada disimulada.

Entre os máis de 1200 centros de ensino galegos, o noso presidente escolleu para a súa presentación do curso un centro concertado, o que ten moito que ver co sentido que este goberno da Xunta lle quere dar aos servizos públicos, que para eles están moi ben sempre e cando sirvan para financiar empresas privadas. Unha das cuestións nas que os asesores do presidente lle recomendaron incidir nesa presentación foi na gratuidade das escolas infantís de 0 a 3 anos e das universidades galegas. O colexio desde o que fixo este anuncio, por exemplo, é privado nese primeiro ciclo de infantil, pero se vostede se sinte clase media aspiracional pode levar as súas crianzas alí de balde, que xa a Xunta sufraga ese e todos os centros de ensino privado de 0 a 3 anos. O que seguramente non atope será praza nun centro público das mesmas características, porque levamos anos sen novas escolas infantís públicas, e Alfonso Rueda está tan encantado con este modelo privatizador que non dubidou en devolver 22 millóns de euros do goberno central para a creación de prazas públicas.

Algo semellante acontece no ensino superior. Mentres a consellaría de Román Rodríguez frea a creación de novas titulacións coa desculpa de que xa existen nalgunha das tres universidades galegas e a demanda está cuberta, apadriña a creación de graos redundantes na universidade privada de Abanca. No canto de fornecer a FP pública de profesorado e medios, apostan por un modelo de cursos masivos no que o alumnado descarga temarios online e o profesorado fai, como pode, o seguimento de aulas virtuais sen poder personalizar nin concretar o ensino, o que acaba derivando alumnado aos centros privados.

Perante este panorama, ás veces xorde, moi timidamente, o debate sobre por que seguimos a manter escolas privadas cos nosos impostos, e non falta o historiador afeccionado que nos lembra a LODE de 1985 e o concerto educativo entre igrexa e estado: a teoría é que o estado precisaba crear milleiros de prazas públicas en pouco tempo para garantir o dereito universal ao ensino, e os centros relixiosos xa estaban aí. Mesmo se obviamos que o concerto foi un dos moitísimos pactos da Transición e aceptamos a versión saneada de que detrás había motivos puramente loxísticos, corenta anos despois non podemos seguir a falar dun parche que resolve unha falta puntual de prazas: a constante inxección de cartos ao ensino privado e o desinvestimento do público é unha política deliberada. No caso do goberno da Xunta, esténdese tamén a outras consellarías.

Outro exemplo da súa predilección polas empresas privadas é o chamado “Bono Concilia” que a conselleira de Política Social, Fabiola García, anunciou aos catro ventos como cada ano, para axudar as familias a conciliar polo verán (outra derrota que parecemos asumir desde a clase traballadora é que a tan cacarexada conciliación nunha ten que ver con poder traballar menos horas para pasar máis tempo cos fillos, senón con ter espazos para deixalos con terceiras persoas mentres ti non deixas de producir). O caso é que cando levabamos medio verán enriba e a rapazada xa estaba nos campamentos e ludotecas, a conselleira anunciou que este ano quedaban excluídas desas axudas “para todas as familias” precisamente as familias que estivesen a levar as crianzas a campamentos e espazos públicos. O “Bono Concilia”, sufragado por todas nós, resultou ser unha subvención para as empresas privadas que se dedican a organizar campamentos de verán, non unha axuda para as familias.

Á vista do ben que lles veñen os cartos públicos para repartir axudas ás empresas, non entendo que o presidente Rueda, o mesmo que o seu xefe de planta Feijóo, teña tanto interese en baixar os impostos. A ver se vai ser que, en realidade, o que quere Alfonso é deixar de recadar para deixar de beneficiar a esas empresas privadas, e nós aquí, criticando sen saber?

Mientras escribo estas líneas, en las aldeas de Feros y A Torre, en Cacheiras, Teo, han comenzado las obras de una planta destinada al tratamiento y valorización de residuos de construcción y demolición, capaz de recibir, clasificar y triturar miles de toneladas anuales de escombros procedentes de obras y derribos. La empresa promotora, Excavaciones Midón S.L., ha optado por presentar una comunicación previa a través de una entidad de certificación municipal, una vía que le permite iniciar actuaciones sin necesidad de una licencia municipal convencional. Estos trabajos incluyen la impermeabilización del suelo, sistemas de recogida de aguas pluviales y otras actuaciones preparatorias. El proyecto avanza. Y con él, un anticipo de lo que está por venir: maquinaria pesada, ruido, polvo y un trasiego constante de camiones de gran tonelaje por carreteras estrechas que no están preparadas para soportarlo. La pregunta que muchas vecinas y vecinos se hacen es si alguien, en alguna administración, tiene intención real de frenarlo.

Hace apenas unos meses, los vecinos y vecinas de estas aldeas presentaban públicamente la Plataforma STOP Planta de Residuos Cacheiras - Aldeas Limpas. Lo hacían en el propio lugar donde está prevista la instalación, a escasos metros de viviendas, caminos rurales y espacios cotidianos de vida. Desde entonces han celebrado concentraciones ante el Concello de Teo, participado en plenos municipales, organizado caminatas reivindicativas y mantenido reuniones con representantes autonómicos y municipales. Lejos de apagarse, la contestación social ha ido creciendo a medida que avanzaba la tramitación.

La respuesta institucional, sin embargo, ha seguido moviéndose en un registro conocido. El Concello ha insistido en que dispone de escaso margen de actuación y debe ajustarse a la legalidad vigente. La Xunta ha defendido el rigor de la evaluación ambiental y ha recordado que el proyecto obtuvo un informe favorable. Todo ello puede ser cierto y al mismo tiempo insuficiente. Porque la cuestión nunca fue únicamente jurídica. Siempre fue también política.

Y aquí conviene detenerse en una palabra que aparece una y otra vez en este conflicto —y en tantos otros que afectan al rural gallego—: politización. Se utiliza como si fuera una forma elegante de desacreditar una protesta. Como si existiera una frontera clara entre los “vecinos legítimos”, que expresan preocupaciones razonables, y aquellos que pretenden convertir esas preocupaciones en una cuestión pública. Como si organizarse, convocar reuniones, hablar con medios de comunicación o solicitar apoyo institucional transformase automáticamente una reivindicación vecinal en algo sospechoso.

Es una idea extraña. Porque precisamente eso es la política en su sentido más elemental: personas que se organizan alrededor de un problema común para intentar influir en decisiones que afectan a sus vidas.

Escribo esto como investigador que lleva años estudiando conflictos territoriales y como vecino que ahora se encuentra dentro de uno: nuestra casa está a menos de 150 metros de la futura planta. Lo que he encontrado a lo largo de estos meses de movilización son personas preocupadas por algo extraordinariamente concreto: una instalación destinada a gestionar residuos de construcción en medio de un entorno residencial, con las consiguientes afectaciones a la salud y calidad de vida de quienes allí residen. Personas que quizá votan a partidos distintos, que probablemente discrepan sobre muchas cuestiones, pero que coinciden en algo muy simple: no consideran adecuado este emplazamiento. Bruno Latour llamaba “comunidades concernidas” a los colectivos que no preexisten a un problema, sino que emergen de él —que no los convoca una ideología, sino una cosa concreta que irrumpe en sus vidas y los obliga a organizarse. Es exactamente lo que he visto aquí, y lo que hace aún más llamativo el contraste con la actitud del Concello de Teo y la Xunta de Galicia.

Por eso resulta tan llamativo que sean precisamente los vecinos quienes han tenido que asumir funciones que cabría esperar de las instituciones: recopilar documentación, estudiar expedientes, fiscalizar la actividad en los terrenos, presentar denuncias ante las administraciones competentes, organizar actos informativos y mantener la atención pública sobre el proceso. Mientras tanto, las administraciones se han limitado con frecuencia a explicar por qué no pueden hacer más.

Pero escudarse en los límites de la legalidad no es una respuesta política, es una respuesta técnica. Y la política democrática no consiste únicamente en verificar que un expediente cumple los requisitos formales, sino también en valorar intereses contrapuestos, escuchar a las comunidades afectadas y asumir responsabilidades cuando surgen conflictos. Reducir la política a mera gestión administrativa es, paradójicamente, una forma de despolitización: presentar decisiones que tienen consecuencias profundas sobre el territorio y la vida de la gente como si fueran simples procedimientos técnicos inevitables.

En Cacheiras, mientras tanto, las máquinas han comenzado a trabajar y la movilización vecinal continúa. Y con ella, la de tantas otras comunidades que en este momento libran batallas similares por toda Galicia frente a proyectos que se instalan en su entorno sin que nadie les haya preguntado. En todos estos casos, lo que está ocurriendo es algo mucho más sencillo y mucho más antiguo: ciudadanos intentando intervenir en las decisiones que afectan a su entorno. Eso, precisamente, es hacer política. Y quizá el verdadero problema no sea que los vecinos hayamos politizado el conflicto. El problema es que algunas instituciones llevan demasiado tiempo intentando convencernos de que no deberíamos hacerlo.

O dereito á folga, o dereito á baixa por enfermidade non caeron do ceo como o maná no deserto no relato bíblico, son conquistas duramente gañadas. Non se pode admitir a pretensión de reducir a duración das baixas laborais, incluso con incentivos ás médicas e médicos. E nas sociedades democráticas recoñécese o dereito a suspender a actividade laboral para reivindicar melloras, así no artigo 28 da Constitución española.

As traballadoras, que son maioría, e traballadores da alimentación da provincia da Coruña van á folga por terceira vez –despois dos paros en San Xoán e xullo– os días 15, 16 e 17 de agosto, convocados por todos os sindicatos con representación no sector, CCOO, CIG, UGT, USO. Non se trata dun capricho, ninguén vai á folga por capricho, senón de reclamar salarios dignos, redución de xornada, plus para o persoal que traballa os domingos e que recibe, seica, cinco euros por toda compensación. Gañan uns 1.100 euros co que non é doado chegar a fin de mes, e as melloras ás que aspiran son tamén laborais, para permitir a conciliación. Piden as que xa teñen na provincia de Pontevedra, mais non na Coruña, onde os supermercados nas vilas de Baio, Betanzos, Carballo, Carral, Cee, Melide, Negreira, Noia ou Padrón –talvez me deixe algunha– abren todos os domingos.

Os sindicatos alegan a posición inmobilista da patronal do comercio de alimentación, liderada por Gadis e Froiz. Gadisa presentou en xullo unha demanda contra os catro sindicatos e oito sindicalistas, solicitando un millón douscentos mil euros polos prexuízos na folga de San Xoán. Nas folgas prodúcense danos económicos, non hai dúbida. O camiño para evitalas é a negociación, se non progresa a folga é a principal ferramenta que posúen as traballadoras. As mobilizacións veñen de atrás e foron totalmente pacíficas. O despregue policial foi extraordinario, malia non haber incidentes.

En tempos de desregulación cómpre resistir, defender o dereito constitucional á folga, o dereito á conciliación, ás baixas por enfermidade, nalgún caso doenzas causadas polas condicións laborais. Retroceder ao século XIX, perder dereitos, non pode ser unha opción. Grazas ás traballadoras da alimentación por defender os dereitos de todas.

A estas alturas de la película, en el interior de la M-30 madrileña ya han entendido que Alberto Núñez Feijóo siempre tendrá serias dificultades para hablar, por ejemplo, de narcotráfico. No sin cierto esfuerzo y modorra, la opinión publicada de la capital comprendió que las fotos del líder del PP con el narco Marcial Dorado deberían perseguir de por vida al político gallego. La mochila que Feijóo se llevó a Madrid contiene, sin embargo, más piedras. Algunas lo invalidan para hablar sin sonrojarse de otras cuestiones cruciales en la vida política y social de nuestro país. Una de ellas es, sin duda, la gestión de los medios públicos y la influencia o manipulación informativa que la política ejerce sobre ellos. Las opiniones de Feijóo sobre la materia resultan tan poco válidas como sus disquisiciones sobre náutica o sobre nieve.

Juntemos ambos temas, narcotráfico y medios públicos, para recordar las tres preguntas que la Radio Galega le hizo a Feijóo el día que el diario El País reveló sus años de viajes y excursiones con el célebre narco: “¿Por qué se publican ahora estas fotos?”, “¿Quién está detrás de la filtración?” y “¿Va a demandar?”. Cuesta imaginar a un medio público salir en defensa de un presidente electo al que han pillado embadurnado de crema junto a un contrabandista y traficante de cocaína sin dar por hecho que ese canal no es otra cosa que una antena controlada por el político en cuestión y en la que se ejerce cualquier cosa menos el periodismo.

Esta semana que termina el líder del PP ha cargado con dureza contra Televisión Española para concluir que “es milagroso que un ciudadano que se informa a través de TVE vote a la derecha”. Tras la entrevista de Javier Ruiz a Zapatero, volvió a la carga hablando de “entrevista pactada” y “televisión del Gobierno”. Y es que Feijóo sabe que sus manejos en la Televisión de Galicia, que controló con mano férrea durante años, no están en la agenda madrileña. Casi nadie le afeará la conducta por criticar a su oponente político lo que él mismo hizo durante largos años.

Vaya por delante que la actual TVE tiene un sesgo orientado al progresismo y que periodistas como Ruiz, Cintora o Intxaurrondo no suponen diariamente el mayor desvelo para los miembros del Consejo de Ministros. Otra cosa sería decir que TVE oculta información sobre el Caso Ábalos, el Caso Zapatero o cualquier cuestión informativa que pueda incomodar al ejecutivo. En sus mesas de tertulia siempre existe equilibrio en la representación de opinadores de todas las tendencias políticas, algo que jamás ha sucedido en la Televisión de Galicia, ni con Feijóo ni con Rueda al frente del Gobierno autonómico. Si los representantes del Partido Popular no salen más en la tele es, simplemente, porque no quieren responder a las reiteradas invitaciones que los presentadores realizan hasta el aburrimiento por teléfono y, muchas veces, directamente frente a las cámaras. El problema con TVE es otro: la brillante Silvia Intxaurrondo dejó a Feijóo en ridículo con un arma tan sencilla como un dato constrastado sobre las subidas de las pensiones durante los gobiernos de Rajoy. Bastó con eso para que el líder del PP pusiera a TVE en su lista negra al grito de “penalty, manipulación”.

Para no volver a repetir lo que hemos escrito mil veces sobre la escandalosa situación en la que se encuentra la TVG, sirva una pequeña enumeración de cosas probadas que han sucedido en el canal durante los gobiernos del PP: los trabajadores llevan 427 semanas (casi diez años) protestando contra la manipulación política, se han producido condenas judiciales por represaliar a periodistas, el PP ha impuesto en el Parlamento cambios legales para renovar la cúpula de la compañia de medios públicos sin necesidad de contar con la oposición, las entrevistas/espectáculo alabando tanto a Feijóo como a Alfonso Rueda en programas de variedades se han convertido en marca de la casa...

Durante una visita de Feijóo al exitoso programa Land Rober, se preparó un trono de los siete reinos a imagen y semejanza del que conocimos por la afamada serie Juego de Tronos. Lo pusieron ahí para que Feijóo se sentase, con su cabeza coronada por las espadas de los enemigos vencidos. En otro momento de aquella bochornosa entrevista, el presentador tomó un teléfono para llamar a Punta Cana y contactar con Julio Iglesias, que dejó para la memoria la siguiente frase sobre Feijóo: “Tiene madera para ser campeón de España”.

Ni siquiera Manuel Fraga, en sus años de poder indiscutible al frente de la Xunta, tuvo el descaro de Feijóo sobre los medios públicos. Así quedó de manifiesto en la noche electoral de las autonómicas de 1989. El periodista Xosé Manuel Maseda se acercó al exministro franquista y le espetó: “¿Qué, Don Manuel, cómo va nuestra campaña?”. Fraga, que detectaba el riesgo del halago de un subordinado a la legua, respondió: “Oiga, Maseda, que yo sepa la TVG no se presenta a estas elecciones”.

Pese a todo lo anterior, Alberto Núñez Feijóo ha decidido que tiene derecho a opinar sobre el control de los medios públicos. En realidad, y contra la tesis inicial de este artículo, sí lo tiene: es todo un experto.

“Sempre escribes en galego?”. A pregunta aparece en actos e entrevistas tanto fóra como dentro de Galicia. Cando sucede fóra, a maioría das veces hai nela un matiz de curiosidade xenuína, sobre todo se quen a fai é monolingüe. Existe un desexo inocente de saber máis, de aprender. Intúese nela, ás veces, mesmo certa xenerosidade. En cambio, cando a pregunta se enuncia dende dentro, os matices son máis variados: a evidencia do galego como lingua non normalizada fronte ao español, a perpetuación de prexuízos e estereotipos lingüísticos que a miúdo cremos superados —estar sempre á defensiva resulta tan aburrido!— ou a ignorancia máis absoluta. É neste último caso, cando xa non sinto rabia, só tristeza.

Quería escribir sobre a irrelevancia do novo Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega, pero o certo é que, para alén das opinións e as análises duns e doutros —debo dicir que non demasiado numerosas, o cal xa é indicativo de algo—, non tiven vagar para consultar as case 700 medidas que nel se inclúen, pero si para pensar na vontade política que poida haber detrás da súa elaboración por parte da Consellería de Cultura, Lingua e Xuventude. É dicir, ningunha. Porque o que si podo afirmar é que a 16 anos da aprobación do Decreto para o Plurilingüismo, foi sempre descarado e vergoñento o desleixo por parte dos responsables da Xunta ante a situación de emerxencia lingüística que se deducía dos seus propios datos oficiais. Daquela, se eles non cambiaron de actitude, que mudou?

Hai 15 ou 20 anos, a política lingüística era en Galicia un asunto central. Púideno comprobar aínda hai uns días volvendo sobre a carta na que Agustín Fernández Paz rexeitaba o Premio da Cultura Galega nun acto de valentía e coherencia coa súa actividade na plataforma Prolingua e en contra do Decreto para o Plurinlingüismo acabado de aprobar polo goberno de Feijóo. Esta mostra de dignidade brilla triste e solitaria na última década e media. Non houbo neste tempo ninguén que se lle unise, ninguén que lle fixese compañía a Fernández Paz no desplante ás autoridades autonómicas. Permítome escribir aquí, entón, que hoxe sería imposible un xesto coma aquel. E, se cadra, mesmo resultaría irrelevante para a esfera pública, quen sabe.

Porque é aí onde reside o problema, a quen se dirixía o conselleiro López Campos a semana pasada na espectacular presentación do Plan na Cidade da Cultura mentres falaba con micrófono de diadema e paseaba polo escenario ao máis puro estilo das estafas piramidais americanas? Para quen aquel teatro? Eu téñoo claro: consolaba aos convencidos de que o galego importa —tanto ten se pensan que goza de boa ou mala saúde, se o falan a diario ou case nunca, se están a favor ou en contra do Partido Popular—, o público dese espectáculo foi o cada vez máis reducido círculo das persoas ás que esta cuestión lles resulta relevante.

O síntoma máis preocupante do estado do galego non é que exista desacordo sobre como salvalo, senón que cada vez menos persoas sintan que haxa necesariamente algo que salvar. O fracaso da normalización e dinamización da nosa lingua non debería medirse unicamente mediante a porcentaxe de falantes, senón tamén pola cantidade de xente á que a preocupación pola súa desaparición lles é allea ou lles resulta tan exótica como a un xornalista monolingüe nun país estranxeiro.

O novo Plan, din, aposta polos neofalantes. E que remedio lles queda! Ou como diría o outro, chegar a esa conclusión, “que traballo lle ía dar!”. O documento pon a dialogar os actores habituais do debate —partidos, institucións, entidades, académicos—, pero como quere realmente apelar á maioría silenciosa? Un plan é, por definición, unha declaración de intencións. Ordena prioridades, fixa obxectivos, debuxa horizontes, pero non lexisla. Non garante orzamentos, nin transforma por si só os hábitos dunha sociedade. Non arrastra a un lugar de cuestionamento incómodo a quen no Día das Letras Galegas comparte en redes fotos do mar, montes e solpores e trata a lingua coma un chaveiro.

Un plan non substitúe unha decisión política e —a xulgar polo que estamos vendo nos días posteriores á súa presentación— tampouco serve para avivar o diálogo público entre aqueles que ata agora permaneceron calados por elección ou descoñecemento; non consegue devolverlle ao galego o lugar que perdeu na conciencia da sociedade. Chegados a este punto, unha lingua en emerxencia que só busca interpelar aos seus propios falantes, é unha lingua que xa perdeu unha parte decisiva da súa capacidade de acción, das súas posibilidades de futuro. Hai preguntas que non buscan unha resposta; simplemente revelan o mundo desde o que son formuladas. Por iso ese «Sempre escribes en galego?» dirá cada vez menos de min e máis do país que o fai posible.

Opina David Wootton en Matasanos. Una historia de los errores de la medicina (Shackleton books, 2025) que ata 1865 os médicos, que seguían a longa tradición da terapia que proviña de Hipócrates, fixeron máis mal que ben. Para Wootton só cando a medicina comezou coa práctica dos rexistros e da súa análise e a partires da teoría microbiana da enfermidade quedou claro que as terapias convencionais non funcionaban.

Sucede que xa en 1597 Félix Platter formulara unha teoría xerminal do contaxio, en 1677 Leeuwenhoek observara xermes no seu microscopio e en 1752 Pringle xa estaba traballando en antisépticos. O gran enigma é, pois “por que transcorreu tanto tempo ata que alguén utilizara ese coñecemento para formular unha teoría que tivera unha aplicación médica”.

A resposta é que existía unha barreira epistemolóxica, fronteiras psicolóxicas e culturais que impedían ese progreso intelectual. Poñer en cuestión a medicina normal era desafíar as formas imperantes de pensar e actuar.

Afirmar, de forma taxativa, que Galicia é unha sociedade urbana non ten nada de particular, pois, como sostén o xeógrafo Horacio Capel “dende unha perspectiva sociolóxica e antropolóxica pode afirmarse que nos países industrializados toda a poboación é urbana, no sentido de que posúe pautas de comportamento, actitudes e sistemas de valores semellantes aos dos cidadáns”.

A día de hoxe a estrutura económica e social de Galicia non difire grande cousa doutras sociedades europeas. Abonda con mirar para a xente, ver as modas e os modos, os polígonos industriais, as estradas cheas, os fogares conectados a plataformas de streaming así en Castro de Ribeiras de Lea como en Ourense, os centros comerciais diseminados en medidas distancias por toda a xeografía. Abonda fixarse na xente nos supermercados, pillar as conversacións ao vó na rúa, saber mirar o estilo con que a xente se viste, a maneira en que proxecta a súa imaxe, en que imita ou non as culturas mainstream. O paseante perspicaz é un sociólogo de alto nivel.

Medida polo nivel de urbanización, renda per cápita, peso do sector servizos, industrial e primario, ou tomando en conta ás formas de vida e as actitudes, moi determinadas polos medios de comunicación e transporte, Galicia é unha sociedade cunha poboación cada vez máis homoxénea respecto á súa contorna europea. Outra cousa é que esa homoxeneidade se vexa confrontada polos medre da desigualdade e fragmentación sociais, na liña das sociedades occidentais. Ou que ao idioma e cultura propias lles vaia como lle vai.

Sendo así, o paso seguinte é preguntarse polas modalidades da vida urbana e, como derivada, polas metas que ha de postularse a sociedade galega. Ás clases medias, fráxiles e inestables, non lles gusta incluírse na conta. Observarse e xulgarse a si mesmas. Aman mirar dende o exterior, inducindo a distancia. Tal vez esa é a raíz do desfase e da barreira epistemolóxica que resiste á posibilidade dunha auto comprensión máis aguda. Non cabe unha película máis sobre o rural. Ao tempo, un ve Romería, a película de Carla Simón, e nota o raro que é ver na pantalla contextos de clase media alta viguesa. Parece que o que chamamos Galicia está reducido a un par de rexistros sociais. Matria, de Álvaro Gago ou a recente As liñas descontinuas, de Anxos Fazáns, por fortuna, escapan a ese tópico.

Hai que saber mirar o pasado, ok. Pero, que pasará con Stellantis ou Inditex? Con Abanca e as universidades privadas? Como evolucionarán as cristalizacións políticas? Como cabe entender as prácticas das clases medias de hoxe? Que intentan imitar ou como se orientan? Que ansiedades as conducen? En definitiva: que modelo social podemos e debemos implementar? Que formas de vida? Como cultivar o sentido da prospectiva ? Como encarar as moitas posibilidades que encerra o futuro? Como incardinar un novo relato de Galicia na apertura ao porvir?

Como no ámbito da medicina, a resistencia a cambiar de paradigma é fortísima. Por suposto, a Praza de Compostela e Teis son universos distintos como Juan Flórez ou os Mallos. A rúa da Torre, a Gaiteira, Os Rosais ou Novo Mesoiro na Coruña. En Vigo Navia, Matamá ou Lavadores. A súa socioloxía rara vez aparece no radar da conversa pública. Todos sabemos que no Parrote ou Canido viven as rendas altísimas, que Teis ou a Sagrada Familia son barrios populares. Que a Agra do Orzán, ou Casablanca son, a día de hoxe, multiétnicos, como tantas vilas, de Vilalba a Lalín. Non temos que tematizar isto?.

O bo que ten Galicia, precisamente, é que é dun tamaño manexable. A forma urbana galega, un diamante de sete puntas, é, en realidade, un modelo envexable. Hai que saber velo. As áreas urbanas e as cidades galegas, de tamaño medio, son moi vivibles. Unha riqueza. Por non falar da nosa paisaxe natural, do clima e do océano. Un luxo. Temos ante nós a oportunidade de manter e recrear entre todos unha gran calidade de vida que se está perdendo nas xentrificadas urbes do mundo que dalgún modo están deixando de ser cidades. Temos que saber narrar ese relato. Non deberiamos perder o momento. A ocasión píntana calva.

Hai que saber coser as cidades dentro do seu perímetro e coas súas áreas urbanas; hai que promover cidades densas. Ao mesmo tempo hai que impulsar modos de policentrismo para descargar de funcións os centros urbanos. Xa é hora de impulsar tranvías e trens de cercanías. E de construír un anel ferroviario que una de modo eficiente Ferrol con Coruña, Lugo con Coruña, Ourense con Vigo. Facer de Galicia unha cidade única coa súa prolongación natural ao norte de Portugal. O pequeno libro A mobilidade e o transporte en Galicia de Miguel Pazos e Mateo Varela é un resumo do programa a desenvolver.

Temos por diante a ocasión de construír a masa crítica que permita innovar, crear valor, soster e transmitir unha cultura singular, ter unha vida plena. Realmente, alguén cre que é mellor, a día de hoxe, vivir en Madrid ou París, urbes que están perdendo o sentido da medida? O ideal de cidade cúmprese mellor nas rúas que recorremos cada día. No Calvario, en Bouzas, ou na Rúa do Príncipe; en Monte Alto, na Estrela e na Franxa ou en Santa Cruz. Ou en Lalín ou Boiro. Un urbanismo crítico podería ser unha gran contribución a ese ideal, e a conformar identidades urbanas auténticas, e Chipperfield non vai ser quen o resolva.

Pero hai grandes perigos. As cidades galegas estánse segmentando socialmente, e transformando esa segmentación en segregación espacial, como sucede un pouco por toda a parte. Hai que resistir as tendencias de fondo do tecnofeudalismo, a xentrificación e oligarquización, cos instrumentos que teñamos, crear vivenda pública, emprego de calidade con salarios altos e boas condicións de vida. A desigualdade quebra a cohesión social e o sentido de comunidade. Os prezos da vivenda poden ancorar a boa parte da poboación na pobreza e, como indica Richard Florida, “non hai economía urbana funcional se un profesor, un enfermeiro ou un empregado de restaurante non pode vivir a unha distancia razonable do seu traballo”.

Evitar que a cidade sexa obxecto de rapiña e acabe en mans de construtoras, promotoras, bancos e fondos de investimento é fundamental. Para iso está a política. A Xunta de Galicia non ten moitas competencias, pero aínda así é moito o que pode e debe facer, o mesmo que os concellos. Dous exemplos. Está no horizonte inmediato que unha parte da franxa costeira se sature. O mercado de vivenda turística, que tende tamén á concentración en poucas mans, non pode desfasarse sen que os habitantes usuais o paguen. Ninguén pode enganarse sobre algo acerca do que xa existe moita evidencia acumulada.

A pregunta é, como se pregunta Wootton no caso da historia da medicina: que resistencias psicolóxicas, que barreiras mentais impiden dotarnos dun paradigma de comprensión de Galicia apropiado á experiencia presente? Quedan poucas dúbidas de que a nosa paisaxe social experimentou unha transformación de raíz nas últimas décadas. Como podemos entón encarar a Galicia de hoxe, definila de modo apropiado, sen quedar colgados de representacións imaxinarias do país que están fóra do seu tempo? Como podemos aportar un pouco de foco, saír dunha autoimaxe equívoca, pouco útil para encarar o futuro? Entre tantas outras, proxectar unha forma urbana desexable constitúe unha tarefa central. Hai que saber velo.

Cando publiquei Os médicos tamén enferman en abril do 2025, os meus dous mellores amigos, doutores no campo das urxencias hospitalarias, atopábanse de baixa. Reparei niso o día da presentación do libro en Compostela cando os vin entre o público. Nunca antes estiveran nunha situación semellante despois de 25 anos de exercicio profesional na sanidade galega. A sobrecarga permanente que obriga en cada xornada a facer o traballo de varias persoas, as quendas extraordinarias de cada día, o desgaste, o pánico a cometer un erro que poña en perigo algunha vida humana e a sensación de abandono foron algunhas das respostas dadas diante da preocupación dos achegados. Meses despois, o meu entorno presaxiaba para min unha situación análoga polas mesmas razóns que a dos meus amigos, pero iso é outra historia.

Hai seis anos reincorporeime de novo á trincheira da Atención Primaria. Dende ese intre ate hoxe asistín dende a primeira liña asistencial a un deterioro progresivo deste servizo público, provocado polas decisións e omisións dunha Administración gobernada polo PP que non atende a razóns inocentes. Eles son os facilitadores de xerar espazos de negocio e pórlle prezo á saúde da xente. Para constatalo, tan só hai que seguir o rastro do diñeiro no aumento exponencial da contratación de seguros de saúde pola cidadanía na última década, ou nos millonarios convenios asinados polo Servizo Galego de Saúde (Sergas) coa sanidade privada para a prestación de servizos concertados. As consecuencias de todo isto socavan de maneira irreversíbel un modelo corrector das desigualdades sociais, xerando unha situación onde a saúde das doentes (“os recortes matan”) e a das sanitarias están en perigo, mentres os autores intelectuais desta desfeita consolidan pola vía dos feitos consumados a medio prazo un modelo sanitario de beneficencia.

Na década anterior o sistema fixo un axuste nas retribucións da xente do común baixo o lema “a mesmo traballo menor salario” , mentres na década actual o axuste vén da man da carga laboral cun lema que di “a mesmo salario dobre traballo”. Esta dobre volta de porca que afecta a traballadoras de servizos públicos esenciais pódese trasladar á maioría das profesións. Se a iso lle engadimos un encarecemento no custo da vida (vivenda, cesta da compra) e unha sociabilidade limitada polo eco dunha pandemia, podemos concluír que transitamos unha treboada perfecta que afecta á nosa saúde individual mais tamén á colectiva.

Nos últimos meses o goberno Rueda sinalou como prioridade diminuír o continxente das baixas laborais, insinuando unha mala praxe das profesionais dunha saturada atención primaria, e unha posible fraude dunha gran parte dos homes e mulleres que están nesta situación. Dende entón reforzouse o servizo de inspección, falouse de pórlle incentivos ás médicas por recortarlle o tempo de baixa aos seus pacientes e proliferaron as notificacións coercitivas tanto a doentes como a sanitarias. A luva foi recollida hai uns días polo expresidente da Xunta e líder do PP a nivel de Estado nun encontro sectorial con empresarios, onde incidiu na necesidade de reverter esta situación. A posición fixada por ámbolos non é inocente e obríganos de novo a buscar o rastro do diñeiro, nesta ocasión na marxe de beneficios da patronal, e no reforzamento do control das mutuas laborais nas incapacidades temporais.

Rueda e Feijóo viven abonados á frase “que a realidade non estrague un bo titular”, sobre todo porque hai grandes grupos de comunicación públicos e privados dispostos a guionizarlles as mentiras. Se quixeran minorar ou resolver o problema que lles preocupa poderían comezar por exercer as competencias, mais iso evidenciaría gran parte das súas incompetencias ou no peor dos casos, das súas axendas ocultas. O presidente galego, que é quen ten responsabilidades de goberno, faría ben en impulsar políticas públicas que diminúan as insufríbeis listas de agarda nas especialidades hospitalarias, reforzar dunha vez a atención primaria ou actuar nos preocupantes datos da sinistralidade laboral en Galiza, en que o rol das mutuas é cando menos cuestionable. Iso rebaixaría os tempos de recuperación e reparto de cargas, pero tamén suporía recoñecer moitas das eivas e problemas derivados da súa xestión

Cada día pasan moitas pacientes pola miña consulta, algunhas delas en situación de baixa, que agardan unha media de oito meses en ser atendidas na unidade de alxias músculo-esqueléticas, ou outro tanto en acadar unha cita cunha psicóloga nunha unidade de saúde mental. Moitas delas buscan diante da demora unha solución na medicina privada onde gastan ás veces o que non teñen ou non se poden permitir gastar. Mentres iso acontece, o seu presidente chámalles defraudadoras a elas e ás súas médicas de familia que están ao límite. Por iso penso que antes de dar razóns con artigos coma este a quen non opera con elas, ou enumerar evidencias a quen non as ten en conta dende as súas responsabilidades de goberno, rematariamos antes asumindo democraticamente que o raposo non debe coidar das galiñas porque acabará coméndoas, senón o fixo xa.

A política económica é unha parte da política xeral que ten por obxecto a planificación, a xestión e o exercicio das accións de política económica desde o goberno. Todas as accións de política económica non precisan dun orzamento; o só uso nunha dirección ou noutra dun instrumento tan discreto como son o DOG ou o BOE pode modificar fondamente a vida dun pobo.

Prohibindo unhas determinadas accións ou permitindo outras ou fomentando aqueloutras, as diferenzas de resultados están á vista. Por exemplo: prohíbese fumar en tales espazos. Mudou completamente a vida en saúde do conxunto da cidadanía. Outra: é obrigatorio o ensino entre os 6 e os 16 anos. Terceira: todos os cidadáns teñen dereito á asistencia sanitaria gratuíta. Ou: queda declarado de interese estratéxico o proxecto de instalación dunha celulosa por parte de Altri. Ou ben: quedan retirados todos os fondos públicos para gastos referidos á memoria histórica. Ou: a Igrexa Católica pode seguir desfrutando dos fondos públicos do Estado español en forma regular e crecente grazas aos concertos no ensino ou a recadación no IRPF de fondos con destino a esa confesión relixiosa. E poderíamos seguir con alíneas numerosísimas só para ilustrar que as normas son unha arma de política económica poderosa.

Mais é igual de interesante o aspecto que consiste en examinar o que non hai ou como se controla e coñece o que hai. Se nos referimos ao exercicio das liberdades democráticas esperábeis sendo unha delas o dereito ao coñecemento das actuacións públicas, a cada paso atopámonos cun muro de burocracia ou simplemente de inaccesibilidade que converte en inalcanzábel o obxectivo social da igualdade de oportunidades. E se examinamos a capacidade de exame e control do labor de representación e xestión dos gobernantes, xa atopamos non un muro senón a grande muralla chinesa.

A cita do matiz chega neste momento xa que non hai igualdade nen semellanza homologada entre os compoñentes (chamémoslle corpo militante ou de adheridos) dos partidos políticos con denominación vixente ao longo das últimas décadas. E de súpeto batemos con algo pre-político, pre-democrático e pura e simplemente de expresión humana en comunicación. Tal é o uso do idioma noso. Para nos entender: sería impensábel que Manuel Fraga tivera adoptado na Galiza o español como idioma de comunicación e, non obstante, Rueda é un asiduo utente. Tanto ten para quen fale, onde fale e do que fale: a predominancia, prevalencia, ou presencia esmagadora do español, é marca da casa (da súa casa).

Dado que a lingua utilizada é o único vehículo de comunicación entre seres humanos non mudos, debemos interpretar que esa militancia no uso do español debe ser entendida noutro rexistro distinto do da política do seu partido político. Nós entendemos esta conduta ao revés do exame habitual / usual. Non é que o PP con residencia na Galiza se teña españolizado: xa era, e non adquiriu novas cotas. A cuestión xorde dun matiz que ten pasado desapercibido: o actual presidente da Xunta ten unha incapacidade laboral transitoria para se expresar no idioma do país (oficial do país).

No PP saben e agardan a que este asunto molesto sexa transitorio ou eventual, precario, temporeiro, de persoa inmigrante sen integrar, de persoa dos de fóra que ten que vir para dentro... etc., permitíndonos engadir máis posibilidades, por exemplo: para ser presidente hai que ter algún CELGA (Certificado en Lingua Galega) aprobado? No PP agardan a estar representados por un xefe que cumpra segundo o esperado, con dignidade, o papel de máximo representante dun país con lingua propria, que cumpra a lei.

Hai militantes do PP que pasan vergoña ao escoitalo. Hai destacados representantes institucionais que levan coa dignidade inherente de se saber galegos o uso do idioma como vehículo de comunicación normal que debería ser. Hai conservadores galegos non adheridos ao PP que expresan con estrañeza esa ausencia comunicadora. E, logo, os que sendo pouco críticos cos defectos dos exercentes do poder político copian formas e maneiras e pensan que falar español é máis in que se expresar no idioma proprio. E aí acaban os matices.

A secuencia de anti-pedagoxía social remata no ridículo. Non hai máis para onde ir. Pero hai país por fóra e por riba de Rueda e a súa incapacidade para ben representar. Haino, con capacidade tanto política como cívica: na Universidade, no ensino en xeral, nas organizacións culturais cidadás, nas organizacións e clubes deportivos, nas organizacións sindicais, nas empresariais... no amplísimo conxunto das organizacións de todo tipo que poboan a sociedade actual de calquera tipo de actividades sociais (é dicer, realizadas en sociedade).

O presidente da Xunta só ten compañeiros de militancia recalcitrante en organizacións que por mal entenderen a natureza dos seres humanos socializados nun país cren que hai un idioma universal chamado español que viste, reviste e unta de maneira pegañenta autoridade. Son algúns membros das forzas e corpos de seguridade do Estado e algúns membros despistados da Igrexa Católica. En exercicio das súas funcións adquiren unha máscara de persoa (no sentido do teatro clásico) ao falaren en español, ao se dirixiren ao administrado nese idioma mesetario na crenza (inxenua ou ignorante) de que o español: AR! imprime carácter.

Se o uso da autoridade aínda que sexa con armas polo medio só se pode valer do español, case nos imos sentir cidadáns tratados como colonizados: arríncoche todo empezando polo nome e o idioma (debeu de decir Hernán Cortés ao comezar a conquista). Se así cren que está mellor exercida a autoridade, van dous pasos por detrás do que é o preponderante: chinés e inglés. Nesa orde para mirar cara ao futuro e se do presente se tratar poderíamos seguir pensando que ornear en inglés confire autoridade. Tamén pode pasar como dixo un meu amigo músico: o problema é que ese é idiota tamén en inglés.

O idioma alleo, o idioma comprado, vale se é o único instrumento de entendemento entre dous comunicantes de distinto país cultura e idioma. De non ser así, mellor copiemos aos británicos que nunca aprenderon outro idioma distinto do seu. Eles son historicamente falando o pobo menos experto en idiomas estranxeiros de todo o mundo. E non padeceron nada usando o seu propio idioma, nen se abaixaron a cambiar para ninguén.

Durante moitos anos, meus pais non tiveron vacacións. Ata que comecei a ir á universidade, os meses do verán pasábaos enteiros coidando de miña irmá —sete anos máis nova— mentres lía e escribía obsesivamente dentro dunha casa mal illada na que sempre ía calor —e aínda vai. Non quero dicir con isto que fosen días tristes ou de privación. Ao contrario, penso por exemplo que parte da relación estreitísima que teño con miña irmá se debe a todas esas horas que pasamos condenados a estar xuntos, entendernos e divertirnos. Lembro tamén que a maioría das grandes lecturas que me conforman foron feitas coas persianas baixadas e o corpo suando sen atopar unha postura cómoda na miña cama niño de 105 cm —Bernhard, Ernaux, Bufalino, acompañábanme alí. Hai un enorme valor nesa monotonía.

O estraño, non é tanto que eu decida facer un exercicio crítico de revisión sobre aquela época —máis aínda se temos en conta que nunha adolescencia queer son moitas as experiencias que se nos negan—, senón a idea preconcibida de que existe unha única maneira correcta de vivir os meses de verán. Certo é que os meus se parecían máis ben pouco aos da maioría dos meus compañeiros de instituto, pero distaban aínda máis dos que me ofrecían o cine, as series ou os programas especiais da televisión. É doado comprobar que existe, desde a sintonía de Verano azul, ou se cadra xa de moito antes, unha estética inalcanzable, unha cadea de pequenas insatisfaccións. Quen as colocou aí?

No tempo das redes sociais, o problema vai aínda máis alá, porque a experiencia, mesmo se un se esforza en conseguila, pode non estar á altura da imaxe. Como cando un merca ilusionado unha peza de roupa e non lle acae tan ben coma o modelo. Ou coma esas lúas cheas imposibles de capturar cun teléfono móbil. A procura dun plan interesante —quen di plan, di fotografía, algo que despois poder expoñer e relatar— convértese nesta altura do ano en pouco menos ca unha maldición sen esconxuro. A pregunta é simple: “Que vas facer esta tarde?”. As respostas son do máis variado —máis aínda nunha vila ou cidade do interior—: ver unha película, limpar o baño, debullar chícharos... A todas elas as adoita acompañar o mesmo retrouso: “nada interesante”.

O interese xa non ten que ver necesariamente coa produtividade, co feito de sermos seres produtivos. Todas as cousas que nomeei antes poden ser entendidas como útiles, dignas de ser contadas. O novidoso é que colocar o foco sobre o que resulta ou non interesante nas nosas vidas condúcenos directamente a ser nós mesmos un produto. É entón cando aparece a dúbida: adecúanse as actividades que temos pensado realizar ao longo da semana coa nosa imaxe en redes? Que decidimos compartir e que non? E, no caso de que non compartamos nada, que imaxes consumimos? Que desexos públicos ou secretos alimentan os nosos algoritmos?

Ao longo de todo o ano, pero especialmente no verán —esa estación que é vista como excepcional grazas aos ciclos de produción—, as redes sociais das que formamos parte e que nutrimos de contido invisibilizan o aburrimento, a rutina e calquera tarefa que non se atope entre as fantasías da masa de usuarios. Transfórmaos en experiencias pouco lexítimas, débiles. Estamos cada vez máis cercados pola falta de interese das nosas propias vidas. Pregúntome se chegará o día en que as redes sociais nos poidan convencer tamén da fealdade das persoas e os lugares que amamos, igual que o fixo cos nosos propios relatos, co aprezo que cada un lles ten.

Sospeito que estamos perdendo a capacidade de recoñecer como valiosa unha vida ordinaria. Mesmo cando cremos telo conseguido, hai en realidade en todo iso un xiro estético, unha beleza salvaxe —ocórreseme o filme Perfect days (2023) de Wim Wenders— que é inmediatamente fagocitada polo domador —Instagram, TikTok ou Facebook. Sería profundamente hipócrita e inxenuo pola miña parte pedirnos que non sucumbamos ao algoritmo, pero si que creo necesario exercer certa resistencia. Alegraríame a posibilidade de que o mundo se enchese de fotos imperfectas, feas, pero emocionantes. Unha habitación demasiado quente, unha persiana medio baixada e mala luz, un cabelo rebelde, un libro aberto sen centrar no obxectivo. É aí onde adoita suceder a vida, lonxe do lugar onde lle ensinamos ao algoritmo a buscala. Conversas anódinas e sen culpa. As mellores tardes das nosas vidas nunca foron fotoxénicas.

Como cada fin de curso, comezo a miña descompresión da sobrecarga sensorial que supoñen as aulas ateigadas de adolescentes facendo exactamente o mesmo que tantas veces lles recriminamos a eles: pechada na casa sen falar con ninguén, apampada co scroll infinito do Instagram. Vexo a foto, tirada por un escritor con ollo artístico, dun bordón de peregrino ensartado nunha papeleira da estación de autobuses de Santiago. A foto dunhas botas enlamadas enriba doutra papeleira, esta vez da zona vella. A foto dunha cuncha “recuerdo de Santiago” amarrada ao cano da fonte de San Roque. A foto do interior do portal do meu amigo Gonzalo, que vive enriba dun apartamento turístico no que adoitaba vivir eu cando era un simple piso de cen anos sen reformar, e atópase decote coa mesma estampa: botas rotas, bicicletas bloqueando o paso, mochilas estradas nas escaleiras...

Venme á mente unha noticia que hai meses me chamou a atención, e apresúrome a procurar nas notas do móbil as catro frases crípticas que bosquexei ao respecto mentres a comentaba coas amigas no bar. En marzo deste ano a Xunta do PPdeG presentou un proxecto pioneiro (unha non sabe moi ben que andaron facendo os 17 anos que levan gobernando, que todos os proxectos que presentan ultimamente levan o cualificativo de pioneiros) para reciclar as sabas dos albergues públicos de peregrinos e transformalas en fíos cos que facer sabas novas para os albergues públicos de peregrinos. Supoño que por iso lle chaman economía circular. Xunto coas sabas, os albergues galegos van reciclar tamén parte do lixo que os peregrinos deixan abandonado no Camiño, e se a medida funciona é posíbel que se acabe o carrusel de fotos de Instagram documentando botas e bordóns abandonados. Unha filial de Clece (xa saben, economía circular) será a encargada de recoller as sabas, a roupa vella e as botas dos peregrinos para que outra empresa as transforme en fío, “...e mesmo en souvenirs!”, comentan abraiados os xornalistas da casa que acudiron á rolda de prensa. Transformar lixo en lixo, velaí o poder da reciclaxe.

Cando as empresas que monetizan a conciencia ecolóxica nos explican o triángulo verde da sustentabilidade e os seus tres R, inciden moito no de reciclar e reutilizar e moi pouco en reducir, que é en realidade o máis económico, o máis ecolóxico e o que menos cartos lles proporciona. Se cadra a loucura non é transformar unha saba raída nunha reprodución impresa en 3D dun miliario do camiño, senón o feito de que esteamos a vender reproducións impresas en 3D de miliarios do camiño ás mancheas.

Parece difícil incidir na idea do terceiro R nun país que basea o seu ethos económico no crecemento infinito. Mentres Alfonso Rueda e os xornalistas que o seguen abraiados continúan a falar en clave de “cifras récord” de visitantes ou a facer a festa para o peregrino 1.999.999, como cantaban os outros, fan caso omiso do Consello de Contas, que hai apenas un ano sacou un informe durísimo no que advertía ao goberno da Xunta de que os albergues da rede pública (eses que van reciclar as sabas) eran máis que deficitarios, que as galegas e galegos estabamos a subvencionar as noitadas dos peregrinos a unha media de 27 euros por peregrino (chegando aos 900 euros por noite nalgúns dos albergues da rede) e que a situación é insostíbel. Podemos unir a estes gastos os milleiros de euros que a Xunta se deixa cada ano nas “paguitas” aos fondos de investimento que organizan os festivais millonarios de verán e que Alfonso Rueda vende como reclamo turístico do país. En todo caso, fariamos ben en buscar formas de economizar no que poidamos, porque tanto turismo está a acabar cos nosos aforros. Non sei se, alén das sabas, teremos que empezar a pensar en grande e empregar tamén a merda que queda no portal do meu amigo Gonzalo para construír os novos albergues, como o señor aquel que erixira unha catedral con botes de pintura e botellas baleiras.

Coas contas na man, é difícil saber se na Galiza vivimos do turismo, como nos recordan decote hostaleiros e donos de VUT, ou se é o turismo o que vive de nós.