Sucede nun autobús de Lisboa a Santiago de Compostela. Un traxecto de nove horas con varias paradas nas que decido non baixar para descansar. Penso que se o fago será peor: enganar o corpo durante dez ou quince minutos mentres paseo por un aparcadoiro. As áreas de servizo, igual que os aeroportos, as estacións de autobús e as de tren e as salas de espera dos hospitais, exercen sobre quen as transita unha sorte de cansazo psicolóxico case inmediato. Non teño probas, pero tampouco dúbidas. É a experiencia, o contrario dun acto de fe.

O caso é que permanezo no meu asento e avanzo na lectura do Poema á duración de Peter Handke. Estouno relendo. Estou buscando algo, pero non sei o que. Agardo a que nos movamos de novo e, daquela, mentres o autobús se incorpora á autoestrada, miro en diagonal e atopo as mans dunha turista pousadas sobre un libro aberto. Un rosario crúzalle os dedos. Reza. Intúo ilustracións con marcos dourados e aureolas nas páxinas satinadas. Agardo un anaco para ver como avanza ata a seguinte doa. Vai vestida con roupa de sendeirismo. Imposible saber se vén de peregrinar ou procede a facelo. Imposible saber canto dura a súa oración. Non move os labios. Saco o móbil, fago zoom e gravo ese xesto e a luz que entra dende a ventá. Súboo a Instagram e esquézoo. Se eu o subo a Instagram xa forma parte do mercado? Se ela peregrina xa é turista? Participar parece obrigatorio, nada escapa das mans do capital. A fagocitación é inmediata.

Apenas unha semana antes desa viaxe en autobús, estou en Italia. Visito igrexas, por suposto. Contemplo reliquias cuxa veracidade me parece dubidosa: o brillo do anel de cuarzo co que San Xosé desposou a Virxe María. Un profesor universitario convídame a un encontro católico nunha catedral e non acudo. No seu lugar, paseo horas pola Galería Nacional da rexión. Outro, lévame a unha terraza na periferia onde todo o mundo ten dez anos menos ca min e corenta menos ca el. Pedimos unha cervexa barata e traen botellas de medio litro. Falo dos meus poemas e do papel da relixión nos meus poemas. Digo sempre algo así como que non estou disposto a renunciar ao imaxinario artístico e discursivo do cristianismo. Que os seus símbolos e a súa linguaxe son os meus, mesmo se non comparto os preceptos da súa Igrexa. Gustaríame saber explicar que hai aí un modo de mirar o mundo: a mole da catedral de San Lourenzo de Perugia erguéndose sobre as ruínas dun templo romano que arrasou antes un templo etrusco. Miña avoa sacándolle o aire á xente e o seu altar de estampas, follas de loureiro e candeas.

Espántame a visita do Papa. E non falo só do mal gusto das actuacións multitudinarias que se lle ofrecen, senón da política. Da insistencia dalgúns xornais en demostrar que o discurso do pontífice vai en contra de Vox e da ultradereita, como querendo captar a un público novo, ata agora cego e por fin redimido. Parecen dicir: “Ata o voso xefe con saias nos dá a razón”. E, ao memo tempo, horrorízame ver a León XIV convidado a converter o Parlamento no seu púlpito e condenar o dereito ao aborto e a eutanasia dende o mesmo espazo onde a cidadanía os conquistamos con esforzo. Hai un baleiro que producen en min os mecanismos das institucións e que choca con calquera idea de espiritualidade. O espectáculo político —literal e figurado— só me lembra a presenza constante da ditadura do capital e o papel histórico da Igrexa coma un axente máis das alianzas internacionais.

Paira sobre este texto unha hipótese igual de inquietante ca suxestiva: que parte do malestar contemporáneo que nos morde non responde só a causas psicolóxicas ou materiais —que tamén—, senón a unha sorte de crise do espírito, á falta dunha linguaxe coa que dotar de sentido o sufrimento e a incerteza da nosa experiencia vital. Que forza presente na comunidade nos arrinca dese ensimesmamento? É distinta esta finxida nova onda de fervor relixioso de calquera outra tendencia de mercado? Diría que non.

Nin a visita do Papa, nin as declaracións interesadas duns e doutros serven para explicar a paz que sentín no autobús de Lisboa a Santiago de Compostela, o que creo que Handke quere dicir cando escribe que “a duración é o sentimento da vida”. O que experimentei lendo por primeira vez aos trinta e un anos o Diario de outono de Louis MacNeice. O xeito en que o sentido non sempre se atopa nas ideas que temos sobre o mundo e moito menos no modo en que se organiza e o consumimos. Abonda con ser un corpo sentado, un traxecto que avanza, a conciencia suspendida entre a espera e o movemento. Abonda con algo que se experimenta. Imposible de fixar. Resistente aos intereses de calquera institución. Común e inexplicable.

A refeudalización é o que ten: converte todo en sombra do medievo e debemos desenvolvernos entre pantasmas do pasado, sen non nos dar de conta. Isto foi exactamente o que pensamos ao observar unha nova inxerencia imprudente ou torpe do executivo actual co nomeamento de directora do CGAC: de ser un orgullo de centro de recoñecido prestixio polo seu obrar e proceder en independencia pasa ser un apéndice dun executivo metido en todas as cociñas. Neste caso non sabemos se a función encomendada é de caixa de correos (tradúzase comisaria pero non de exposicións) ou de bufón na acepción coñecida do rol en corte real.

A relación explicativa ten a ver cunha anécdota familiar: o asunto que, na parte cómica que ten, comeza cun recado que trae do colexio un dos meus netos. Como agora os cursos escolares desenvólvense de acordo co calendario comercial de feiras e festas (antes era o calendario gregoriano, e o máis que celebrabamos eran os exercicios espirituais en Antroido, sic Instituto Femenino Lugo, anos 60), un día chegou a casa coa encomenda de que a el lle tocaba (é dicer: a miña filla debería facer) un disfrace de “buzón”. A nai do rapaz pasou algunhas sesións de pensamento propio discorrendo como faría unha caixa de correos en cartón do tamaño do neno, que non se desfixera ao se mollar de casa ao colexio, como faría para penduralo e rematalo, e, en fin, mesmo se debería pintar o neno de amarelo, para maior realismo. Para saír de dúbidas preguntou de novo á criatura: e logo cal é o leitmotiv deste Antroido? A contestación foi rotunda e aclarativa: de medievo. Ben, logo habería ser de bufón, palabra que para un neno pequeno non garda moitas diferencias na pronuncia con buzón e total para el significaban igual: é dicer, nada. Comeza a elaboración doada do disfrace, xa que en realidade consiste en ir a un chino perto e mercar o que semelle máis adecuado para o baile/desfile escolar.

A vantaxe da refedeulización que observamos como característica definitoria desta etapa do executivo galego ás ordes do seu presidente Rueda é que se poden reunir nunha mesma persoa que ocupa un cargo de libre designación dúas funcións: de “buzón” e máis bufón. O de bufón é un cargo con moitos elementos complexos: é o único que podía lle dicer á verdade ao señor; por iso considerábase que reuniría dúas condicións: era un espello torto da realidade e non tiña a máis mínima aspiración de ocupar lugar algún na corte nen, no painel de nobres con dereito a terras, privilexios e poder. O bufón non pasaría nunca dese rol e mesmo, no mellor dos casos, con grandes beneficios polo seu oficio, nunca formaría parte de institucións con representación e poder na corte. O bufón sempre se pode dedicar a coñecer toda a trama do poder vicario ou de segundo nivel e comunicar adecuadamente co rei para lle transmitir a información necesaria dos movementos da nobreza. E tamén, coa súa representación teatral, transmitir os desexos do rei, a disposición cara a conceder favores en circunstancias determinadas ou sancionar condutas non desexadas. É dicer, o bufón nunca se considerou pertencente á clase da nobreza, nunca formou parte da mesma, pero xogou o papel de contraponto no desenvolvemento das relacións de poder na Corte. Rol necesario, xa que logo.

En cambio, o que denominamos comicamente “buzón” non é máis que un depositario e transmisor da vontade do señor. É o máis parecido a un comisario político moderno. Ten contacto directo co señor mesmo desde dentro da propia administración e cumpre o rol de información só na dirección de administración-xefe do executivo. Ten fío directo e ademais garda con lealdade ao señor o seu posto de traballo sempre en louvor e gloria do xefe. Non ten por que facer de bufón, aínda que si de depositario das esenciais gobernativas do xefe. As relacións laborais, funcionariais, administrativas ou políticas pasan a mellor vida e son exclusivamente de xefe con cargo nomeado e directamente conectado: verdadeiro depositario (caixa) dos designios do xefe. Só así se entende o tipo de cargos de libre designación de fío directo co responsábel do goberno e que comunmente se citan como da súa corda.

E isto que ten que ver coa refeudalización? Pois que a maneira concreta de se dar as relacións interiores no seo do Partido Popular na actualidade galega maniféstase seguindo pautas que lembran un pasado pre-democrático ou máis ben que o reproducen, xa que a separación necesaria entre función política, administrativa, xerencial ou de calquera outro tipo de responsabilidade, pasa no presente por un control persoal de débito a gosto do xefe. Isto é, o que se conseguiu no Estado de Dereito / no Estado Constitucional coa profesionalización do funcionariado fica suxeito á interpretación e discrecionalidade do gobernante. Certamente non todo está escrito como norma legal. Mais non é necesario. Non precisamos pór carteis que prohiban en todas as partes fumar. Xa se sabe, hai unha lei e hai que respeitala. Tampouco é necesario que poña unha lei que para ser presidente dunha institución pública hai que saber ler e escreber. Non debemos esperar que haxa un escrito que diga que está prohibido cuspir na rúa -ou en ningún sitio- e, porén, faise. Non podemos esperar que alguén opine dun profesional sobre as súas ideas, a súa imaxe, a relación de súbdito ou de cidadán co xefe de quenda, e, secomasí, faise.

Non é concebíbel en democracia en 2026 que se poida chamar terrorista a un patriota que morreu asasinado polas costas pola policía franquista e, porén, faise. Non se entende como en lugar de difundir e sentirse orgulloso do propio, como galegos que somos, alguén con obriga de representar ese rol, sinta vergoña. Non é entendíbel como alguén en nome de ninguén di que se nega a debater, discutir e acordar co goberno central o financiamento para Galiza. Con quen pensará en discutila? É concebíbel semellante desplante antidemocrático? Que se pode esperar despois de tal dislate?

Dixemos refeudalización por lle dar un nome á volta a un pasado non democrático.

A finais dos anos 80 Johnny Depp pasou de ser un actor de reparto a ter o papel estelar forrando as carpetas de milleiros de adolescentes grazas a unha serie de televisión chamada 21 Jump Street (Nuevos Policías en España). Nela, Depp e un grupo de policías tan lampos coma el facíanse pasar por adolescentes para infiltrarse nos institutos estadounidenses na procura de actos delituosos. A serie foi un éxito de público e ninguén se preguntou que pintaba unha banda de señores adultos alternando con menores de idade como se fosen os seus amigos. Moitos anos e moitos tiroteos reais despois, o goberno federal comezou a investir cartos a mancheas nun programa que dotaba os institutos de axentes de policía uniformados (School Resource Officers), porque meter máis xente armada dentro das escolas era a única medida que non enfurecía ao todopoderoso lobby da Asociación do Rifle. Numerosas investigacións xornalísticas revelaron que o feito de ter un policía armado nunha escola non protexía contra os tiroteos. O que si aumentou neste cuarto de século foi o número de estudantes detidos cada ano nas escolas americanas, moitas veces por simples problemas disciplinarios como lanzar avións de papel durante a clase ou ter unha perrencha. Como xa seguramente adiviñarían, unha porcentaxe desproporcionada deses estudantes que sacaron esposados das escolas eran negros ou latinos, algúns de tan só 5 anos.

Agora que leo que o goberno de Catalunya vai despregar a policía autonómica nalgúns institutos apelando á conflitividade, non preciso remitirme ao exemplo americano para saber a quen van considerar conflitivo os axentes. A quen paran normalmente, a quen cachean con máis frecuencia, con quen se lles vai a man disparando a taser ou aplicando unha chave no pescozo. Organizacións como Amnistía Internacional e SOS Racismo advirten do nesgo racista da policía española á hora de realizar identificacións e controis arbitrarios en espazos públicos, sería moi inocente pensar que isto non vai ser exactamente igual nun centro de ensino. Perante as críticas, os defensores da medida (a consellería de educación e a propia policía) argumentaron que se trata de axentes formados en mediación, idóneos para traballar no ámbito escolar. Pregúntome se terán máis formación e experiencia que todo o persoal especialista de orientación e apoio que as asembleas docentes levan anos reclamando aló.

É ben curioso que se coe esta iniciativa no discurso sobre o ensino público cando varias comunidades teñen o seu profesorado mobilizado con reivindicacións moi concretas que nada teñen que ver coa policía. Nas seis xornadas de folga que levamos na Galiza este curso, nas concentracións, nas asembleas de docentes, xamais vin reivindicar presencia policial nos centros. Cando o profesorado se queixa da perda de respecto, está a queixarse dun problema social que ten que ver con como estamos a educar, colectivamente, á rapazada, e que non se resolve con autoritarismo. Por suposto que os problemas que atravesan os institutos son complexos e multicausais, calquera profe que se pasase os últimos meses calculando penosamente a súa variación de postos na estimación do concurso de traslados pode dicirlles que, canto a problemáticas dos centros, hai unha diferenza importante entre centros de interior e centros de costa, de cidade e rurais. E así e todo, se un dos problemas é a falta de respecto, nada desautoriza máis a un docente que a presencia policial na súa aula. Cando a policía entra nun centro de ensino perdemos todos. O profesorado perde autoridade para resolver conflitos e o alumnado perde a confianza no profesorado.

O único que gaña, como sempre, é este modelo ultraliberal que importamos dos Estados Unidos ao mesmo tempo que as series de acción, que afoga os servizos públicos infradotándoos e presenta a privatización como única alternativa viábel. A última liña de defensa diante desa deriva somos nós, profesorado, familias e toda a comunidade, como están a demostrar as asembleas do ensino público aquí na Galiza, e tamén noutros lugares. Será por iso que, no penúltimo capítulo do que soubemos, a policía decidiu que non abondaba con exercer de mediadores nos centros e pasaron a infiltrarse nunha asemblea de profesorado. Se cadra sempre fora esa, a do profesorado en loita, a conflitividade que realmente lles preocupaba.

Detesto a expresión ascensor social. No terceiro andar do meu edificio pasa consulta un dos dentistas máis populares da cidade. Xusto enriba, pero do lado contrario, vivo eu. Hai en total seis plantas e non sei cantos apartamentos. O ascensor está ocupado a maior parte do tempo. Xente que entra e sae. Xente que se mira no espello abrindo moito a boca, intentando buscar algo na escuridade ao final do padal ou simplemente alguén que quere comprobar canto lle colga o labio despois da anestesia.

O portal ábrese automaticamente se un preme no timbre da clínica dental, así que, ao longo do día, tamén hai xente da rúa que aproveita o noso edificio para refuxiarse, especialmente no inverno. O ascensor ofrece unha intimidade que non dan os relanzos da escaleira. Sobe, baixa, fai paradas. É fogar de estraños, pacientes, namorados, persoas sen teito; carga bolsas da compra, maletas, bicicletas, mudanzas... O caso é que ultimamente se avaría a miúdo e toca subir polas escaleiras. O dentista nunca tarda demasiado en chamar para que o arranxen. Mentres, chanzo a chanzo, eu penso nas veciñas do sexto para non queixarme. E tamén en Sorokin, que acuñou o termo mobilidade social en 1927 sen que houbese no texto ningún ascensor.

A metáfora serviu durante moito tempo sobre todo para facer invisible a nosa forza de traballo, pero tamén para manter presentes de xeito disimulado dous elementos fundamentais e tranquilizadores para o sistema capitalista: as ideas de competición e verticalidade. Por desgraza, como acontece co ascensor —case público— do meu edificio, parece que nas últimas décadas falla a confianza dos pasaxeiros e falla tamén a idea dun mecanismo que nos conduce de aquí —clase obreira, poucos recursos económicos, formación básica— a alí —clase media, postos e soldos acorde aos nosos estudos superiores, maior calidade de vida—. De feito, se me preguntan, diría que tal cousa nunca existiu. Pero ese sería outro artigo. Ou outros tantos xa escritos.

Tendo en conta a súa falta de popularidade, ultimamente propoño substituír a metáfora do ascensor pola do xogo de mesa Serpes e escaleiras. Falemos de subir con esforzo, si, do modo en que nos falta o aire, pero aclaremos tamén que esa ruta se fai sempre a base de avances fráxiles coma unha tirada de dados. Son pequenos ascensos nun camiño cheo de caídas inminentes e esvaradías. Introduzamos na ecuación un monte de serpes: o prezo dos alugueiros, un contrato que non se renova, o burnout, unha separación de parella, o fracaso nunhas oposicións despois de anos preparándoas, a dependencia dun amigo ou familiar, a cota de autónomos, a ansiedade xeneralizada.

A miña amiga P., por exemplo, aínda nunca tivo un traballo no que non temese caer enferma. Non digo enfermar, senón caer enferma. Como quen se desprende dunha altura. Este é o seu terceiro emprego desde que rematou de estudar. Do primeiro, marchou ela porque non podía máis (horas extra non remuneradas, cansazo extremo). No segundo, despedírona despois de gravala ilegalmente con micros e cámaras de seguridade. Botárona por estar descansando e tamén porque resultaba incómoda: creaba un sentimento de cohesión entre os seus compañeiros de traballo. Agora, no seu terceiro posto en dous anos, P. está aterrorizada por enfermar. Chámame e convénzoa do evidente: debe quedar na casa. Despois, consóloa.

Non coñecín aínda un só compañeiro nos meus anos na empresa privada, pero tampouco agora na función pública, que se considere traballador e non sinta que falla cando enferma. Hai nese xesto unha culpa herdada e debidamente educada para medrar firme, un monte de prexuízos sociais, un sistema que persegue e estigmatiza (véxase a caza de bruxas de Rueda contra as baixas médicas mentres o Sergas esmorece). Pero o máis importante vai por dentro: esa sensación forte de ser substituíble, a precariedade interiorizada e climática. Vai calor e frío ao mesmo tempo dentro do ascensor.

A miña amiga P. existe, pero non é esta. Existe, pero odiaríame se escribise un artigo sobre ela. Sentiría medo de que o lese o seu novo xefe. E poida que el sexa unha persoa amable, cabal. Tanto ten. Decido falsealo todo porque estou falando da vulnerabilidade, do xeito en que algunha xente se corrixe soa. Estou sinalando a culpa como mecanismo de produtividade. Parece dickensiano, pero é peor. Non traballan os nenos, pero adéstranse a tal fin. Xogan a serpes e escaleiras. Ascenden, caen, paralízanse. Limpan os dentes con esmero todas as noites porque temen que unha moa picada os deite na cama. Fan limpezas e revisións anuais. Entran no edificio procurando non ver o que hai no edificio. Poida, despois de todo, que o ascensor social siga existindo. O problema é que xa ninguén o usa sen mirar constantemente cara abaixo.

Era sábado e fora con Uxía á manifestación do 8 de marzo en Compostela. Aquel ano iamos protestar, sobre todo, polo anteproxecto de lei do aborto do Goberno de Rajoy, que recortaba considerablemente os dereitos das mulleres. Fomos pola mañá, de vagar, e xuntámonos con Begoña Caamaño. Ao rematar a mani, acabamos tomando un aperitivo na terraza do Bicoca, cerca da Porta do Camiño. Había un sol feble, cunhas raiolas que aspiraban a ser luz. Agora, co tempo, caio na conta do feble que era todo aquel día, só uns meses antes de que Begoña Caamaño falecese, ese mesmo ano.

Begoña tiña nese momento unhas mans fermosamente fracas, cheas de abelorios violetas, de aneis violetas, de pulseras violetas, de unllas violetas. Uxía tamén levaba as mans adornadas de abelorios violetas. Comezamos a conversar e Uxía colleu as mans de Begoña. Non as colleu un momento. Collíaas todo o tempo, luíndoas, coidándoas. Non podo percibir do que se falaba nese momento, porque me abstraín naquela imaxe que me parecía cargada de poesía. Collín un iPhone que tiña nese momento e decidín facer a foto das mans violeta das dúas amigas.

Eu non retrataba as mans da Begoña escritora ou da Uxía cantante. Retrataba as mans de dúas persoas ás que coñecía de pasar bos momentos. Na Casa da Camboa, que compartían ambas na Illa de Arousa, que se converteu nun centro de música, festas e conversas, ou no 16 co seu Etxaniz, na Casa das Crechas ou pola Rúa de San Pedro. Nalgúns momentos, nalgunhas noites sobre todo, tiñamos cadrado saíndo de troula pola noite compostelá. Begoña esparexía alegría, cunha mirada entre doce e pillabana, entre intelectual e gamberra. E nese gamberrismo tiñamos un nexo co que eu conectaba.

Bebiamos polos bares e despois cantabamos cancións. Pero non cantigas de amor ou de amigo. Ou si. Cantigas de amor, pero da escola da canción melódica mediterránea daqueles tipos, italianos case todos, de impostada voz resgada. Cancións dun deles que nos fascinaba aos dous: Sandro Giacobbe. Un día empezamos a falar dun dos seus grandes éxitos, Jardín Prohibido. “Por favor, Sandro Giacobbe. Unha das cancións de amor máis fillasdeputa de todos os tempos”, analizaba Begoña. Aquela canción na que contaba que lle puxera os cornos á muller, pero cando estaba coa amante seguía pensando que era ela, que o sentía pero que a vida érache así.

Si el placer me ha mirado

a los ojos y cogido la mano,

yo me he dejado

llevar por mi cuerpo

y me he comportado

como un ser humano,

lo siento mucho

la vida es así,

no la he inventado yo

E despois seguía cunha set- list interminable, cunha memoria prodixiosa para as letras que eu nunca tal vira, que reproducía letras que ían de Gavilán o Paloma de Pablo Abraira, pasando por Te Amo de Umberto Tozzi ou outra imprescindible como Bella sin Alma, de Richard Cocciante. Este era o cumio da voz resgada italiana que tentabamos arremedar. Nalgunha homenaxe a Begoña deberían poñerse as imaxes da actuación de Richard Cocciante cantando Bella sin Alma no Festival de Viña del Mar, a finais dos 70, vestido cun traxe branco ao piano, suando e entrando en transo. Teríalle gustado moito.

Da melódica mediterránea aos cantautores cubanos e ao seu amado Silvio Rodríguez; do rock'n'roll á música tradicional galega, todo o abranxía saltando dun lado a outro. A Begoña fascinaríalle contar no Diario Cultural toda a revolución da música tradicional agora mesmo, esta mestura electrónica, estas letras tan desacomplexadamente diversas, esa fulminación das barreiras encorsetadas da masculinidade. Cantar nos bares Marimondra Maricón ou Miña Vasoira, Vasoira miña, porque en dez anos pasaron cousas tan incribles que mudaron o rumbo da música galega. O Día das Letras Galegas, o 17 de maio, tamén debería haber alguna celebración nun karaoke, porque lle tería gustado. O problema sería como resumir a súa inabarcable set-list.

Despois da morte de Begoña Caamaño, volvín moitas veces a aquela derradeira foto que lle fixera. Volvín pensar nas lembranzas, naquel día e naquelas mans violetas. Era as mans coas que tecleou centos de textos para Andado a Terra, para o Diario Cultural; as mans de Circe e de Morgana e as mans coas que ergueu un millón de veces o puño contra as inxustizas e na defensa irrenunciable da loita feminista.

Aquela foto foi en marzo de 2014. Begoña morreu en outubro. En novembro estaba Uxía de aniversario e chamoume Ana, unha das súas irmás. Pediume se podía pasarlle a foto para facer un cadro e darllo como agasallo. Un pintor galego fixo o cadro como encargo a partir daquela foto do 8 de marzo. Despois vin moitas veces a foto, mil veces reproducida, celebrando o feminismo por bares e escaparates de Compostela. Alegroume moito que aquela foto se convertese nun símbolo da reivindicación feminista. Non foi unha foto tirada de xeito inocente. No fondo, para iso foi feita tamén, aquel 8 de marzo, naquela terraza na que o sol quería saír e batía feble nas mans violeta.

Begoña escribiu despois, sabendo que a súa vida se esgotaba, unha longa carta, emocionante, para despedirse de Uxía, amiga común da alma. Nela contáballe que lle gustaría ir adormecendo escoitando o Alalá das Mariñas cantado por ela, “cada vez máis lonxe”, como un xeito de “despedirse en paz”. Uxía homenaxea agora a Begoña Caamaño co seu disco Indómitas, un “latexo emocional e político”, como lle gusta dicir, cheo de vida violeta. Co tempo pensei que aquel día, as mans de Begoña entrenzadas coas de Uxía estaban aferrándose á amizade fiel, aferrándose á vida, como intuíndo que aquel ía ser o seu derradeiro 8 de marzo. Gustoume moito ter feito aquela foto, pero entristéceme pensar que non houbese máis. Sorrindo na Comboa, conversando no 16 ou cantando Jardín Prohibido de Sandro Giacobbe, nunha esmorga ata o mencer polos bares de Compostela.

Os ventos da historia e da xeopolítica tamén pasan sobre a Terra Chá. Cando eu estaba saíndo da nenez moita xente da comarca atopaba unha saída laboral na industria ferrolá. Primeiro foi, a fins dos sesenta e comezos dos setenta, Astano. O desnivel entre o que se gañaba en Ferrol e o que podía gañarse na bisbarra era tal que o resentimento atopaba expresión no comentario, mil veces escoitado nos bares, de que os obreiros dos asteleiros “tiran os ferodos á ría”. Iso era o summum do malbarate. Aqueles obreiros, cos seus elevados salarios, inxuriaban sen querer aos que quedaban. Cubatas&coches&tvs marcaron naqueles anos unha nova era do consumo. Despois, case inmediatamente, veu a construción da central térmica das Pontes que supuxo unha nova febre do ouro. Limitada, pero febre á fin e ao cabo.

Vilalba estaba cambiando a súa función dentro do esquema do territorio. De ser vila cabezaleira da Terra Chá pasaba a ser epifenómeno de Ferrol e As Pontes e máis alá. Un “máis alá” no que se resume un tempo de transformación e no que caben tantas cousas. Ningunha vila ou cidade está ao marxe do percorrido universal. Non hai burbullas. O curioso é que os asteleiros ferroláns pasaron de ser a Meca a entrar en crise case inmediatamente. A partires de 1983 a crise do sector naval fixo que a cidade entrara nun declive prolongado. O noso Detroit, para dicilo na sentencia establecida, tivo nunha canción de Los Limones algo así como un himno elexíaco. A economía ten moito que ver coas emocións, e as expectativas no Ferrol estaban por debaixo de cero.

Os camiños do Señor son inescrutábeis e corenta anos e pico despois semella que estamos nun novo xiro dos tempos. As cidades son un estado de ánimo, dixo Robert Park, e o sucederse das cousas tal vez cambie o de Ferrol. Navantia ten carga de traballo ata ben entrada a próxima década por mor da construción de fragatas e outros buques militares, unha derivada das tensións que ameazan o planeta. A descarbonización e a necesidade de novas fontes de enerxía insta á fabricación de plataformas mariñas flotantes para os muíños eólicos na UE. As dúas cousas son realidades operativas que marcarán o futuro inmediato de Ferrolterra. Ao final, as instalacións e o 'know how' da comarca atopan unha saída, máis aló de empresas como Megasa, Cándido Hermida, Pull&Bear, Imegasa ou Forestal do Atlántico.

A inflexión na globalización e a normativa comunitaria están decidindo a China a producir coches eléctricos, ámbito no que son líderes, en Europa e parece que MG se vai decidir por Ferrol para instalar unha fábrica. É algo que non está confirmado, pero ao parecer existen altas probabilidades de que se ratifique. De ser así, como o expresa Daniel Hermosilla, a área de Ferrol pode volver vivir “tempos de gloria”. Semella que tamén As Pontes pode obter algo da nova división internacional do traballo.

Ese xiro dos tempos acentuaría aínda máis a idea de que o tramo Ferrol-A Coruña é a actuación máis importante do trazado ferroviario en Galicia. Precisa dunha acción decidida, non só para mellorar a liña, senón para substituír o actual trazado e poñelo á altura das necesidades do século XXI. De haber servizos rápidos, a demanda multiplicaríase, como foi o caso do eixo ferroviario entre A Coruña e Vigo, que debe ser completado ata Ferrol. A área urbana delimitada polas dúas cidades daría un enorme salto adiante e o tren axudaría articular os concellos intermedios. Estamos falando dunha poboación aproximada de 650.000 habitantes.

A escala é importante e a estas alturas debería estar claro que a ordenación do territorio e a planificación pública ten que facer da Coruña-Ferrol -a Cidade das Rías de Albalat- unha única área urbana. A masa crítica é importante e caben poucas dúbidas do enorme impacto positivo que podería significar en termos económicos e sociais. É incomprensible que unha axeitada comunicación por ferrocarril non sexa un obxectivo prioritario. Tamén as liñas de cercanías han de selo, non só na dirección de Ferrol senón cara Arteixo e Carballo. Parece que o ministerio de transportes traballa nun plan de tren de proximidade para Galicia, instado polo BNG. Benvido sexa.

Os poucos vanse asentando na conciencia pública, incluída a mente da administración, determinadas realidades. Nun recente encontro de enxeñeiros galegos e portugueses, no que estaba presente o vicepresidente da Xunta, Diego Calvo, poñíanse sobre a mesa a necesidade da conexión do corredor atlántico por tren a Ferrol; o AVE Porto/Vigo; autopistas ferroviarias de mercadorías, a xestión conxunta dos aeroportos galegos, e mesmo a súa coordinación co de Porto. É unha axenda interesante, non moi distinta da que está postulada no meu libro Unha Nova Olanda: de Ferrol a Porto (Galaxia, 2021). Unha das funcións do traballo intelectual é a de intentar ser a roda pequena que move a roda grande dentro da sofisticada maquinaria social.

En realidade quería tratar sobre a ansia de poder e control que manifesta o actual xefe de goberno autonómico no ámbito que lle corresponde. Pero atopo serias dificuldades para poder defender o título que tiña pensado, que era o de poder absoluto. Non se pode utilizar porque non reflicte a realidade. O presidente da Xunta goza dun ámbito de exercicio do seu poder realmente cativo comparado coas posibilidades a desenvolver no marco do Estatuto de Galiza, e, o que é pior, por vontade propria, xa que as posibilidades que oferece o Estatuto de Autonomía van moito máis alá das que actualmente delimitan o poder autonómico: o exercido e o potencialmente desexábel.

Goberna naquelas competencias exclusivas que están inalteradas desde hai 16 anos. Nen Núñez Feixóo nen Rueda ampliaron a extensión do poder exercido para un campo máis amplo do que a autonomía contemplaba, case cando empezou o século XXI, e, non obstante, o mundo cambiou bastante, as circunstancias económico-políticas tamén, e as reivindicacións dos cidadáns, así mesmo.

Así, por exemplo, e sen ansia de ser exhaustiva, poderíamos citar algunhas que, sendo notabelmente funcionais para un goberno que se prece, non forman parte do cadro actual de obrigas do Executivo galego. Citaremos as seguintes: ordenación do litoral na súa totalidade; salvamento mariño e loita contra a contaminación marítima no que corresponde aos vertidos; control, inspección e vixilancia pesqueira, ISM (Instituto Social de la Marina) cun número de afiliados en só tres provincias galegas que representan o 27% do total do Estado; portos dos chamados de interese xeral que son Ferrol-San Cibrao, A Coruña, Vilagarcía, Marín-Pontevedra, Vigo; xestión e réxime económico da Seguridade Social; función de inspección laboral; organismos de investigación mariña na Galiza; transferencia de competencias en materia de investigación científica; servizos de meteoroloxía; planificación, construción de obras hidráulicas en Miño-Sil no territorio galego; formación ocupacional tanto de persoas paradas como activas; emprego e fundo de garantía salarial, xestión da oferta e demanda de emprego; xestión dos laboratorios públicos de referencia; xestión da inmigración...

Dicíamos que non citaríamos de forma exhaustiva e o que citamos son única e exclusivamente aquelas competencias que atinxen á pesca ou, mellor dito, á actividade pesqueira que no seu sentido económico total abranxe non só as actividades directamente produtivas senón aquelas imprescindíbeis de coidado, conservación, mantemento e reparación dos recursos naturais, así como control doutras actividades que inflúen directa ou indirectamente nas condicións en que se desenvolve a pesca. Quedarían polo tanto sen lembrar outras competencias longamente citadas por ausentes e que constitúen unha reivindicación clásica do nacionalismo e daqueles actores na vida económica galega que pretenden máis eficacia e a eliminación de varios chanzos de burocracia para lograr un fluído devir da vida económica. Así, poderíamos lembrar o traspaso da AP-9, infraestruturas viarias e ferroviarias no territorio galego, policía autonómica, tráfico e circulación e seguridade viaria; demarcación xudicial de Galiza, ou a cultura e a lingua galegas... Así, en cada un dos campos en que está falto de completude o traspaso das competencias que contempla o Estatuto.

De aí que teñamos que nos referir sen moita vontade inicial ao aspecto de perspectiva de goberno dun país entendido como un pequeno concello con competencias limitadas e das que sempre haberá a posibilidade de eludir responsabilidades en busca dun titular cun rango superior. Ese sería, ao noso entender, o cualificativo dunha mentalidade de goberno de intento de control total e permanencia garantizada sobre unhas competencias limitadas das que sempre hai maneira de eludir responsabilidades enfocando cara a un externo/superior. Dese modo sempre se pode practicar a táctica de balóns fóra e pasar como alumno mediano.

A observación do paquete competencial incompleto -mesmo no ámbito estatutario- dá a entender que o interese político do goberno de quenda nestas últimas décadas é de contar co menor número de responsabilidades con encargo de xestión diaria para non ter que se responsabilizar diante dos seus propios concidadáns e votantes da marcha cotiá das cousas da vida. Se o réxime aeroportuario en chan galego goza dunha marcha irracional de xestión -en moitas ocasións dependente dunha mirada centrípeta-, a “culpa” é do goberno central, xa que aquí non hai competencias. Se a autovía Lugo-Santiago tarda en ser aberta máis tempo que a construción da catedral de Gaudí, é cousa do goberno central; se as acreditacións para o profesorado das universidades galegas pasa pola Aneca (goberno central) é por culpa do goberno central. Isto do goberno central dá moito xogo neste momento de enfrontamento co Goberno español de coalición, mais en tempos do PP sucedía exactamente igual e ningún dos agora carpideiros (ou queixosos) tiña a ocorrencia de citar o goberno central como responsábel. Nunca se fixo unha planificación no interior do goberno actual de saber co que contabamos, o que desexamos acadar, con que medios fiscais contamos (que plan de financiamento específico propoñemos) e como se debería executar nun período de tempo gobernativo medio: é dicer, máis alá dun período eleitoral, non para o curto prazo senón para crear tecido político/gobernativo dun país que teña conta de si mesmo.

Este componente de falta de capacidade e de vontade de se facer cargo do propio, como fan os adultos de calquera país, explicaría ao noso ver esa ansia de poder nun exercicio controlador até a extenuación do que existe, e ausente do importante que non se alcanza, non por imposíbel senón por incomparecencia, non personación ou simplemente falta de arroallo.

Casos como o veto á proposta do BNG para vicevaledor do pobo cun argumento de patio de gardería (non nos gusta o candidato, dixo o PP), o da muda do director do IGE, a inxerencia na elección de reitora na USC, o capricho de dividir recursos do sistema universitario galego con criterios localistas, a intromisión en política municipal, con mocións de censura incluídas, a división da prensa entre “nosos” e “inimigos” comprando vontades con cartos públicos, son só síntomas dun modelo de facer política que non vai contribuír -mesmo por razóns antipedagóxicas- a mellorar o país. O control absoluto ficou reducido a control miserábel dunha realidade empequenecida á mantenta.

Aprendín de neno a aceptar con resignación os límites da miña clase social. Educáronme para sentir que o que me faltaba era superfluo. E tamén para convencerme de que co esforzo suficiente todo chegaría. Medrei impulsado pola idea de que se me portaba ben, se dobraba a roupa como correspondía, se lavaba os dentes con esmero, se estudaba as horas suficientes... Todos aqueles xestos pequenos me igualarían aos demais ou conseguirían incluso que eu os superase a todos.

O engado permaneceu perfectamente engraxado ata os 15 ou os 16 anos, cando no meu instituto organizaron unha viaxe a unha capital europea. Varias profesoras estaban convencidas de que eu debía ir. Era o tipo de alumno que tiraría gran proveito desa experiencia: os museos, a lingua estranxeira. Dous anos antes, participara xa nunha daquelas excursións. Fora un esforzo grande. Axudara o resto da familia. Vendera unha cantidade enorme de rifas. Conseguírao. Conseguirámolo. Pero polo que sexa —quen sabe que factura sen pagar, que imprevisto, que recorte no soldo...— esta vez fora diferente. Dixen que non ía e mantívenme. O centro ofreceuse a adiantar os cartos. Non sei se chamaron á casa para negocialo cos meus pais, pero eu non dixen nada. Mantívenme firme na idea de que non quería ir a esa viaxe. Convencinme. Aínda é hoxe o día en que sigo convencido de que simplemente non quería ir. Non era necesario. Pouco tempo despois daquilo gañei os primeiros premios literarios e, canda eles, os meus primeiros cartos propios. Gardámolos nun sobre, na habitación de meus pais. A escrita permitiu que a fantasía da igualdade de oportunidades seguise adiante. Pero xa nunca máis foi o mesmo.

Non empreguei unha conta bancaria ata que tiven o meu primeiro traballo. Non a precisei. De feito, meus pais apenas usaban a súa ata hai moi pouco tempo. En efectivo un gasta menos, adminístrase mellor. Cando o efectivo é pouco empregar diñeiro dixital fai que pareza aínda menos. Nunca falei disto con ninguén. E é curioso, porque quizais experiencias coma esta, son as que conforman a miña identidade por enriba de ningunha outra. Aparece ás veces nalgúns contos, en detalles soltos debidamente esparexidos e ficcionados. E tamén nos poemas que a miña nai menos lle gusta que eu lea en voz alta.

Dende que son profesor no ensino público, teño reflexionado moito sobre se o que sucede é que ninguén pensa xa nos pobres. Teño visto como o sistema educativo e a sociedade en xeral seguen tratando a diferenza de clase e a escaseza de recursos case coma un fallo na Matrix e non coma unha consecuencia directa do sistema. Os pobres xestiónanse en secreto. Respéctase a súa vergonza. Pero quen a colocou aí? Cubríndolles a cara, apertándolles a gorxa.

Nos últimos tempos, ao discurso sobre a pobreza superpúxoselle sempre o da migración. As axudas, as paguiñas. É coma se aquí nunca houbese desigualdade. A pobreza vén de fóra e inféctanos. Ese é o discurso da dereita que cala ata nos fogares máis humildes desprazando o foco, distraendo a fame. Os seus traballos e estreiteces son culpa dos estranxeiros, tan pobres coma eles. Se non se poden permitir unha casa, é porque o país vai a pique regularizando migrantes pobres. Atendendo bocas que non son nosas. É curioso observar como unha parte da sociedade española odia as carnizarías halal e as tendas asiáticas de alimentación, pero nunca detesta coa mesma forza os supermercados británicos da Costa do Sol. É tan doado sinalar o racismo que parece inofensivo. Cala tan fondo ás veces a aporofobia.

Acontece que aos pobres se lles pide que non o digan. Baséase niso a súa dignidade: na capacidade para estar calado e resistir. No relato infantil que nos convence de que somos iguais. E se cadra nin sequera eles —eu— se miran no espello. O desclasamento é tal, e tal é o xeito no que percibimos o mundo a través das redes sociais na súa versión máis adulterada, que non me estrañaría que sexa agora aínda máis difícil que hai vinte ou trinta anos recoñecerse pobre.

En Galicia, arredor do 20% da poboación está en risco de pobreza ou exclusión social. Case un 25% se poñemos o foco na pobreza infantil. Unha de cada cinco persoas. Un de cada catro nenos. Por que seguimos falando dos pobres coma se fosen outros? Coma se viñesen de fóra. Coma se non estivesen xa nas aulas, na rúa. Coma se non levasen aquí dende o principio dos tempos, aprendendo a dicirse cada vez cunha voz máis baixa en lugar de ocupar un espazo político. Fagámonos relevantes, públicos. Mentres se discute sobre quen merece as axudas, ninguén parece querer sinalar por que son necesarias. Descansemos da nosa vergonza sentando sobre o seu privilexio.

Cando eu era nova, na casa dos avós, dábase ás veces unha situación que nos causaba moito pudor: se algunha tía ou algún tío meu se presentaba a unhas oposicións do seu gremio, se algún deles precisaba un permiso do concello ou da consellaría para unha obra, a miña avoa inmediatamente se ofrecía para facer indagacións “a ver a quen coñecía”. O resto da familia tentaba restarlle importancia ao comentario e limitábanse a dicirlle que o mundo xa non funcionaba así. Claro, razoábamos, ela criárase en pleno franquismo, onde todo se resolvía a base de influencias e amiguismos, que podiamos esperar. A verdade é que non sei por que remexíamos tan atrás para explicármonos a súa idea do mundo, o certo é que o xeito no que o PPdeG leva 36 anos gobernando o país (salvo o ínterim de catro anos no que Feijóo adestrou como xefe da oposición preocupadísimo polo custo do mobiliario da Xunta) dálle a razón á miña avoa. Esa corrupción estrutural á hora de faceren as cousas témola interiorizada todas as galegas, boomers ou non boomers. Por iso a pasada semana, cando os voceiros mediáticos do goberno galego comezaron a branquear preventivamente o cambio de goberno en Lugo, todo o mundo sabía que o asunto ía rematar exactamente como rematou.

Como sempre que unha noticia nos ten en vilo durante varios días, non falta quen se pregunta por que isto non está a transcender máis, tanto na casa como alén do Padornelo. Disque os (a falta dun nome mellor) informativos da TVG lle dedicaron trinta segundos ao asunto da tránsfuga. O xornal decano da prensa subvencionada, que leva desde as últimas municipais tentando convencernos de que Lugo virou na Cúpula de Trono, xustifica que Candia tirase proveito do annus horribili nas listas do PSOE local como medida desesperada para salvar a cidade do caos, as fochancas e o lume eterno. Non é unha oportunista, aclaran, é só que saber aproveitar moi ben as oportunidades.

Entendo o cabreo do pobo lugués, aos que se lles arrebatou o sufraxio entre paparotadas e cafés, e seguro que haberá moito máis que escribir sobre o tema. Recoñezo que a min cen quilómetros de distancia danme para observalo co ollar dunha consumidora compulsiva de true crime que non pode deixar de mirar a escena do crime mentres se pregunta en voz alta como puido ser que ninguén no PSdeG vise vir a esa señora. Non hei de ser a única, a historia ten todo para enganchar: tres enterros, compra de vontades, costumismo xornalístico e mesmo a promesa dun postiño na Xunta (pedra angular do pensamento máxico da miña avoa e de boa parte de votantes do PPdeG). Só lle falta un garda civil con pasado tortuoso para que Netflix compre os dereitos e a converta no vindeiro Galician noir de éxito. Iso si, non esperen que a emita a TVG.

O 7 de maio será a nova investidura de Candia para gobernar a cidade por un ano, e aí seguro que non falta cobertura nin público. Mágoa que a casa do Concello de Lugo non estea rematada con gárgolas, porque unha intervención como a levada a cabo no Hostal dos Reis Católicos sería a metáfora perfecta coa que coroar este sainete.

A realidade é iso ao que hai que terlle un respecto: hai que sacarse o chapeu ante ela. Hai un ano Trump e con el toda a barafunda parecía que ían arrasar. Tiña –teñen– un proxecto subversivo. Infiltrarse no Estado para corroelo. Socavar determinados cimentos da civilización. Pero hoxe a marea cede no seu empuxe. Os aranceis, a resistencia de Minneapolis, ás razzias do ICE, a guerra de Irán... nada saíu como pretendía o autor dos tuits máis disparatados da historia das mensaxes políticas. E mira que ten competencia. Tal vez estea acelerando o declive do Imperio, cometendo erro tras erro, máis ben que engrandecelo. A grande pregunta é se, como sucedeu con Orbán, as eleccións de midterm lle quitarán a maioría no Congreso e no Senado e se tanto el como o mundo MAGA aceptarán o resultado.

O seu aliado, Israel, quere remodelar todo Oriente medio e construír o Gran Israel facendo limpeza étnica e aumentando o seu territorio a costa do Líbano, Cisxordania, etcétera. Levado polo milenarismo evita todo compromiso e comete xenocidio. Pode que estea cavando a súa tumba a medio prazo. Nada é fácil, tampouco para as fantasías de omnipotencia da nova ultradereita. No delirio autoritario que encarnan a realidade é pura plastilina, a moldear á vontade. O narcisismo de masas séguelles o paso nesa loucura imposible. Pero a soberbia e a insolencia, advirten os gregos, ábrelle o camiño ao castigo dos deuses.

Tres universidades de Bélxica outorgaron un doutorado honoris causa conxunto a Francesca Albanese, a relatora da ONU sobre Gaza. Non poderían facer o mesmo as tres universidades galegas?. Albanese encarna a valentía fronte aos grandes poderes. Cando a UE miraba para outro lado, ou apoiaba servilmente a Israel, como continúa facendo –non foi expulsada nin de Eurovisión–, Albanese documentaba a catástrofe. Hoxe soporta ameazas de morte e sancións. A administración norteamericana tena no punto mira, emitíu unha orde que prohibe a todo americano proverlle todo tipo de “fondos, bens e servizos”, así, por exemplo, non pode usar as tarxetas de crédito, xestionadas por multinacionais americanas. O mesmo, por certo, lle pasa a unha ducia de fiscais do tribunal Penal Internacional, algo que a UE non debería tolerar. Ao tempo, arrostra a posibilidade de arresto en Alemaña, país no que, como na Grande Bretaña, a simpatía por Palestina está penalizada. A liberdade de expresión non vive os seus mellores momentos.

Que as universidades galegas lle concederan ese honoris causa sería un xesto. Mínimo ante o tamaño do horror. Pero un xesto de apoio á legalidade internacional; unha afirmación de que Europa -de Galicia que é parte de Europa- está cos dereitos humanos e contra os crimes cometidos por Estados. Sería unha pequena mostra de vitalidade da sociedade civil e das institucións universitarias. Sería algo que nos honraría a todos, como cidadáns e como sociedade. Sería algo que contribuiría a que a liberdade de expresión non sucumba ante as ameazas. Á espera, naturalmente, de que algún día, os autores de crimes respondan ante a xustiza.

Ía comezar explicando que a dos 30 é a década na que saen á luz as grandes contradicións, pero ese titular serviría máis para captar a atención do público millennial que como reflexo da realidade. Falaría de min, dos meus amigos e das persoas que me rodean. Estaríao empregando unicamente para sinalar as miñas pequenas decepcións tendidas ao sol diante de todxs. En realidade, o que quero dicir é que a maioría dos problemas que se me ocorren para abrigar baixo o paraugas deficiente desas “grandes contradicións” teñen que ver, sobre todo, co desclasamento —ou coa total ausencia de conciencia de clase, ou, o que é peor, coa súa invisibilización— máis ca con ningunha fenda xeracional, mesmo se esta existe.

Estou falando de mercar un piso. De ter trinta anos (ou vinte, corenta, cincuenta…, tanto ten) e decidir mercar unha casa. Ou querer seriamente —con moitas ganas e notificacións activadas en portais inmobiliarios— converterse en propietario. Ou, mellor aínda, sexamos precisos: non estou falando de mercar un piso, un terreo, un teito, un anaco de chan a diferentes alturas, senón de ser xa propietario por nacemento. Porque os xa propietarios entran en Idealista coa tranquilidade coa que un corpo musculado abre Tinder ou Grindr.

Nestes últimos meses, fun descubrindo que a cuestión da clase propietaria é hoxe un tema máis íntimo ca nunca. Probablemente o foi sempre, pero revélase máis persoal agora porque a crise da vivenda a puxo no ollo do furacán. Lembrades esa sensación ao final do instituto, ou xa na universidade, ou no voso primeiro posto de traballo, ao descubrir de súpeto que vos separaba un mundo respecto dese compañeiro que ata entón parecía mais ou menos igual ca vós e agora xoga ao tenis ou ao golf? Ese que mercou un SUV porque quere fillos ou un coche ridiculamente caro con feitura deportiva. Poida que no voso caso sexa alguén que viaxa constantemente en momentos do ano nos que os demais traballan. Ou se cadra non, ao mellor non reúne ningunha das condicións anteriores, porque non ten por que haber nada de caricaturesco na clase propietaria, ao contrario, ás veces só a acompaña un deslizarse pola idade adulta con maior facilidade ca nós, cun impulso invisible case sempre cheo de cartos e, agora mesmo, tamén de casas.

A situación do alugueiro e os prezos da vivenda en todas as partes do país fan que se convertese nun factor determinante mercar a tempo. É dicir, que ante a imposibilidade de estar buscando terreos mentres cursabamos quinto de primaria, a cuestión xeracional xoga esta vez un rol importante. Daquela, ábrese a fenda? Si e non. Penso nos meus pais en 2004 e regresa a idea de que sempre houbo quen podía mercar e quen non mercou nunca. Pero non deixedes que a historia familiar me arrastre. Eu, igual ca Rimbaud, serei de raza inferior toda a eternidade.

De modo que se mercar a tempo non é unha opción, cal é a couza que roe por dentro as relacións millennial? Pois ben, trátase dun conflito galego secular: as herdanzas, o patrimonio xa adquirido, a vantaxe de non ter que preocuparse pola vivenda, senón pola súa reforma, polas súas características e as comodidades que ofrece. Esa preocupación privilexiada. Esa zona inmensa de confort que modifica a visión do mundo.

Vivimos unha época na que se fai difícil asumir que —malia aos impostos de patrimonio e sucesións— non todos somos iguais ante a incerteza. E xa non é necesario nin sequera ser rico ou aburguesado. Bastan 70 ou 80 metros cadrados no centro da cidade, un apartamento coas ventás vellas no que antes foron arrabaldes, unha ou dúas prazas de garaxe aquí e acolá, unha casa deshabitada na aldea. Todos eles propios antes de nacer. En propiedade.

Hérdase a tranquilidade. O traballo previo do apelido dun. E, por suposto, herdar está considerado case, case coma nacer: inevitable. Pero e se resulta que ese patrimonio familiar cae nas mans de alguén que se quere seguir considerando solidario, reivindicativo? Pódese ser rendeiro de maneira ética? Pódense, poño por exemplo, axitar chaves en alto nas manifestacións pola vivenda e saber que na familia existen un ou dous pisos baleiros e unha casa que esmorece? Pódese saír á rúa cunha pancarta e non pagar alugueiro e estar pensando en mercar un apartamento na praia? Queixarse dos prezos sen coñecer este ansiedade?

A dimensión moral arredor da crise da vivenda é algo que me pesa. Pésame a través de cada historia particular. Hérdase a conciencia se non se herdan as condicións? Deberían as vantaxes e desvantaxes duns e doutros crear culpas e rancores individuais? Non veño falar do que nos divide, senón facer visibles as contradicións dunha sociedade en crise, dun fallo do sistema que se filtra ao interior, poño por caso, dun grupo de amigos que evitan durante anos certos temas arredor da terraza dun bar, procurando non facerse dano porque se queren; dunha familia na que se abandonaron as comparacións cando os nenos deixaron de xogar e tiveron os seus primeiros traballos. Pregúntovos: que ética persoal soluciona isto? Que traumas crea a invisibilización destas diferenzas? Quen está pagando 800.000 euros por ter vistas aos catro carrís da rúa Romero Donallo? O sistema é perverso. Nós, un pouco, tamén.