Opina David Wootton en Matasanos. Una historia de los errores de la medicina (Shackleton books, 2025) que ata 1865 os médicos, que seguían a longa tradición da terapia que proviña de Hipócrates, fixeron máis mal que ben. Para Wootton só cando a medicina comezou coa práctica dos rexistros e da súa análise e a partires da teoría microbiana da enfermidade quedou claro que as terapias convencionais non funcionaban.

Sucede que xa en 1597 Félix Platter formulara unha teoría xerminal do contaxio, en 1677 Leeuwenhoek observara xermes no seu microscopio e en 1752 Pringle xa estaba traballando en antisépticos. O gran enigma é, pois “por que transcorreu tanto tempo ata que alguén utilizara ese coñecemento para formular unha teoría que tivera unha aplicación médica”.

A resposta é que existía unha barreira epistemolóxica, fronteiras psicolóxicas e culturais que impedían ese progreso intelectual. Poñer en cuestión a medicina normal era desafíar as formas imperantes de pensar e actuar.

Afirmar, de forma taxativa, que Galicia é unha sociedade urbana non ten nada de particular, pois, como sostén o xeógrafo Horacio Capel “dende unha perspectiva sociolóxica e antropolóxica pode afirmarse que nos países industrializados toda a poboación é urbana, no sentido de que posúe pautas de comportamento, actitudes e sistemas de valores semellantes aos dos cidadáns”.

A día de hoxe a estrutura económica e social de Galicia non difire grande cousa doutras sociedades europeas. Abonda con mirar para a xente, ver as modas e os modos, os polígonos industriais, as estradas cheas, os fogares conectados a plataformas de streaming así en Castro de Ribeiras de Lea como en Ourense, os centros comerciais diseminados en medidas distancias por toda a xeografía. Abonda fixarse na xente nos supermercados, pillar as conversacións ao vó na rúa, saber mirar o estilo con que a xente se viste, a maneira en que proxecta a súa imaxe, en que imita ou non as culturas mainstream. O paseante perspicaz é un sociólogo de alto nivel.

Medida polo nivel de urbanización, renda per cápita, peso do sector servizos, industrial e primario, ou tomando en conta ás formas de vida e as actitudes, moi determinadas polos medios de comunicación e transporte, Galicia é unha sociedade cunha poboación cada vez máis homoxénea respecto á súa contorna europea. Outra cousa é que esa homoxeneidade se vexa confrontada polos medre da desigualdade e fragmentación sociais, na liña das sociedades occidentais. Ou que ao idioma e cultura propias lles vaia como lle vai.

Sendo así, o paso seguinte é preguntarse polas modalidades da vida urbana e, como derivada, polas metas que ha de postularse a sociedade galega. Ás clases medias, fráxiles e inestables, non lles gusta incluírse na conta. Observarse e xulgarse a si mesmas. Aman mirar dende o exterior, inducindo a distancia. Tal vez esa é a raíz do desfase e da barreira epistemolóxica que resiste á posibilidade dunha auto comprensión máis aguda. Non cabe unha película máis sobre o rural. Ao tempo, un ve Romería, a película de Carla Simón, e nota o raro que é ver na pantalla contextos de clase media alta viguesa. Parece que o que chamamos Galicia está reducido a un par de rexistros sociais. Matria, de Álvaro Gago ou a recente As liñas descontinuas, de Anxos Fazáns, por fortuna, escapan a ese tópico.

Hai que saber mirar o pasado, ok. Pero, que pasará con Stellantis ou Inditex? Con Abanca e as universidades privadas? Como evolucionarán as cristalizacións políticas? Como cabe entender as prácticas das clases medias de hoxe? Que intentan imitar ou como se orientan? Que ansiedades as conducen? En definitiva: que modelo social podemos e debemos implementar? Que formas de vida? Como cultivar o sentido da prospectiva ? Como encarar as moitas posibilidades que encerra o futuro? Como incardinar un novo relato de Galicia na apertura ao porvir?

Como no ámbito da medicina, a resistencia a cambiar de paradigma é fortísima. Por suposto, a Praza de Compostela e Teis son universos distintos como Juan Flórez ou os Mallos. A rúa da Torre, a Gaiteira, Os Rosais ou Novo Mesoiro na Coruña. En Vigo Navia, Matamá ou Lavadores. A súa socioloxía rara vez aparece no radar da conversa pública. Todos sabemos que no Parrote ou Canido viven as rendas altísimas, que Teis ou a Sagrada Familia son barrios populares. Que a Agra do Orzán, ou Casablanca son, a día de hoxe, multiétnicos, como tantas vilas, de Vilalba a Lalín. Non temos que tematizar isto?.

O bo que ten Galicia, precisamente, é que é dun tamaño manexable. A forma urbana galega, un diamante de sete puntas, é, en realidade, un modelo envexable. Hai que saber velo. As áreas urbanas e as cidades galegas, de tamaño medio, son moi vivibles. Unha riqueza. Por non falar da nosa paisaxe natural, do clima e do océano. Un luxo. Temos ante nós a oportunidade de manter e recrear entre todos unha gran calidade de vida que se está perdendo nas xentrificadas urbes do mundo que dalgún modo están deixando de ser cidades. Temos que saber narrar ese relato. Non deberiamos perder o momento. A ocasión píntana calva.

Hai que saber coser as cidades dentro do seu perímetro e coas súas áreas urbanas; hai que promover cidades densas. Ao mesmo tempo hai que impulsar modos de policentrismo para descargar de funcións os centros urbanos. Xa é hora de impulsar tranvías e trens de cercanías. E de construír un anel ferroviario que una de modo eficiente Ferrol con Coruña, Lugo con Coruña, Ourense con Vigo. Facer de Galicia unha cidade única coa súa prolongación natural ao norte de Portugal. O pequeno libro A mobilidade e o transporte en Galicia de Miguel Pazos e Mateo Varela é un resumo do programa a desenvolver.

Temos por diante a ocasión de construír a masa crítica que permita innovar, crear valor, soster e transmitir unha cultura singular, ter unha vida plena. Realmente, alguén cre que é mellor, a día de hoxe, vivir en Madrid ou París, urbes que están perdendo o sentido da medida? O ideal de cidade cúmprese mellor nas rúas que recorremos cada día. No Calvario, en Bouzas, ou na Rúa do Príncipe; en Monte Alto, na Estrela e na Franxa ou en Santa Cruz. Ou en Lalín ou Boiro. Un urbanismo crítico podería ser unha gran contribución a ese ideal, e a conformar identidades urbanas auténticas, e Chipperfield non vai ser quen o resolva.

Pero hai grandes perigos. As cidades galegas estánse segmentando socialmente, e transformando esa segmentación en segregación espacial, como sucede un pouco por toda a parte. Hai que resistir as tendencias de fondo do tecnofeudalismo, a xentrificación e oligarquización, cos instrumentos que teñamos, crear vivenda pública, emprego de calidade con salarios altos e boas condicións de vida. A desigualdade quebra a cohesión social e o sentido de comunidade. Os prezos da vivenda poden ancorar a boa parte da poboación na pobreza e, como indica Richard Florida, “non hai economía urbana funcional se un profesor, un enfermeiro ou un empregado de restaurante non pode vivir a unha distancia razonable do seu traballo”.

Evitar que a cidade sexa obxecto de rapiña e acabe en mans de construtoras, promotoras, bancos e fondos de investimento é fundamental. Para iso está a política. A Xunta de Galicia non ten moitas competencias, pero aínda así é moito o que pode e debe facer, o mesmo que os concellos. Dous exemplos. Está no horizonte inmediato que unha parte da franxa costeira se sature. O mercado de vivenda turística, que tende tamén á concentración en poucas mans, non pode desfasarse sen que os habitantes usuais o paguen. Ninguén pode enganarse sobre algo acerca do que xa existe moita evidencia acumulada.

A pregunta é, como se pregunta Wootton no caso da historia da medicina: que resistencias psicolóxicas, que barreiras mentais impiden dotarnos dun paradigma de comprensión de Galicia apropiado á experiencia presente? Quedan poucas dúbidas de que a nosa paisaxe social experimentou unha transformación de raíz nas últimas décadas. Como podemos entón encarar a Galicia de hoxe, definila de modo apropiado, sen quedar colgados de representacións imaxinarias do país que están fóra do seu tempo? Como podemos aportar un pouco de foco, saír dunha autoimaxe equívoca, pouco útil para encarar o futuro? Entre tantas outras, proxectar unha forma urbana desexable constitúe unha tarefa central. Hai que saber velo.

Cando publiquei Os médicos tamén enferman en abril do 2025, os meus dous mellores amigos, doutores no campo das urxencias hospitalarias, atopábanse de baixa. Reparei niso o día da presentación do libro en Compostela cando os vin entre o público. Nunca antes estiveran nunha situación semellante despois de 25 anos de exercicio profesional na sanidade galega. A sobrecarga permanente que obriga en cada xornada a facer o traballo de varias persoas, as quendas extraordinarias de cada día, o desgaste, o pánico a cometer un erro que poña en perigo algunha vida humana e a sensación de abandono foron algunhas das respostas dadas diante da preocupación dos achegados. Meses despois, o meu entorno presaxiaba para min unha situación análoga polas mesmas razóns que a dos meus amigos, pero iso é outra historia.

Hai seis anos reincorporeime de novo á trincheira da Atención Primaria. Dende ese intre ate hoxe asistín dende a primeira liña asistencial a un deterioro progresivo deste servizo público, provocado polas decisións e omisións dunha Administración gobernada polo PP que non atende a razóns inocentes. Eles son os facilitadores de xerar espazos de negocio e pórlle prezo á saúde da xente. Para constatalo, tan só hai que seguir o rastro do diñeiro no aumento exponencial da contratación de seguros de saúde pola cidadanía na última década, ou nos millonarios convenios asinados polo Servizo Galego de Saúde (Sergas) coa sanidade privada para a prestación de servizos concertados. As consecuencias de todo isto socavan de maneira irreversíbel un modelo corrector das desigualdades sociais, xerando unha situación onde a saúde das doentes (“os recortes matan”) e a das sanitarias están en perigo, mentres os autores intelectuais desta desfeita consolidan pola vía dos feitos consumados a medio prazo un modelo sanitario de beneficencia.

Na década anterior o sistema fixo un axuste nas retribucións da xente do común baixo o lema “a mesmo traballo menor salario” , mentres na década actual o axuste vén da man da carga laboral cun lema que di “a mesmo salario dobre traballo”. Esta dobre volta de porca que afecta a traballadoras de servizos públicos esenciais pódese trasladar á maioría das profesións. Se a iso lle engadimos un encarecemento no custo da vida (vivenda, cesta da compra) e unha sociabilidade limitada polo eco dunha pandemia, podemos concluír que transitamos unha treboada perfecta que afecta á nosa saúde individual mais tamén á colectiva.

Nos últimos meses o goberno Rueda sinalou como prioridade diminuír o continxente das baixas laborais, insinuando unha mala praxe das profesionais dunha saturada atención primaria, e unha posible fraude dunha gran parte dos homes e mulleres que están nesta situación. Dende entón reforzouse o servizo de inspección, falouse de pórlle incentivos ás médicas por recortarlle o tempo de baixa aos seus pacientes e proliferaron as notificacións coercitivas tanto a doentes como a sanitarias. A luva foi recollida hai uns días polo expresidente da Xunta e líder do PP a nivel de Estado nun encontro sectorial con empresarios, onde incidiu na necesidade de reverter esta situación. A posición fixada por ámbolos non é inocente e obríganos de novo a buscar o rastro do diñeiro, nesta ocasión na marxe de beneficios da patronal, e no reforzamento do control das mutuas laborais nas incapacidades temporais.

Rueda e Feijóo viven abonados á frase “que a realidade non estrague un bo titular”, sobre todo porque hai grandes grupos de comunicación públicos e privados dispostos a guionizarlles as mentiras. Se quixeran minorar ou resolver o problema que lles preocupa poderían comezar por exercer as competencias, mais iso evidenciaría gran parte das súas incompetencias ou no peor dos casos, das súas axendas ocultas. O presidente galego, que é quen ten responsabilidades de goberno, faría ben en impulsar políticas públicas que diminúan as insufríbeis listas de agarda nas especialidades hospitalarias, reforzar dunha vez a atención primaria ou actuar nos preocupantes datos da sinistralidade laboral en Galiza, en que o rol das mutuas é cando menos cuestionable. Iso rebaixaría os tempos de recuperación e reparto de cargas, pero tamén suporía recoñecer moitas das eivas e problemas derivados da súa xestión

Cada día pasan moitas pacientes pola miña consulta, algunhas delas en situación de baixa, que agardan unha media de oito meses en ser atendidas na unidade de alxias músculo-esqueléticas, ou outro tanto en acadar unha cita cunha psicóloga nunha unidade de saúde mental. Moitas delas buscan diante da demora unha solución na medicina privada onde gastan ás veces o que non teñen ou non se poden permitir gastar. Mentres iso acontece, o seu presidente chámalles defraudadoras a elas e ás súas médicas de familia que están ao límite. Por iso penso que antes de dar razóns con artigos coma este a quen non opera con elas, ou enumerar evidencias a quen non as ten en conta dende as súas responsabilidades de goberno, rematariamos antes asumindo democraticamente que o raposo non debe coidar das galiñas porque acabará coméndoas, senón o fixo xa.

A política económica é unha parte da política xeral que ten por obxecto a planificación, a xestión e o exercicio das accións de política económica desde o goberno. Todas as accións de política económica non precisan dun orzamento; o só uso nunha dirección ou noutra dun instrumento tan discreto como son o DOG ou o BOE pode modificar fondamente a vida dun pobo.

Prohibindo unhas determinadas accións ou permitindo outras ou fomentando aqueloutras, as diferenzas de resultados están á vista. Por exemplo: prohíbese fumar en tales espazos. Mudou completamente a vida en saúde do conxunto da cidadanía. Outra: é obrigatorio o ensino entre os 6 e os 16 anos. Terceira: todos os cidadáns teñen dereito á asistencia sanitaria gratuíta. Ou: queda declarado de interese estratéxico o proxecto de instalación dunha celulosa por parte de Altri. Ou ben: quedan retirados todos os fondos públicos para gastos referidos á memoria histórica. Ou: a Igrexa Católica pode seguir desfrutando dos fondos públicos do Estado español en forma regular e crecente grazas aos concertos no ensino ou a recadación no IRPF de fondos con destino a esa confesión relixiosa. E poderíamos seguir con alíneas numerosísimas só para ilustrar que as normas son unha arma de política económica poderosa.

Mais é igual de interesante o aspecto que consiste en examinar o que non hai ou como se controla e coñece o que hai. Se nos referimos ao exercicio das liberdades democráticas esperábeis sendo unha delas o dereito ao coñecemento das actuacións públicas, a cada paso atopámonos cun muro de burocracia ou simplemente de inaccesibilidade que converte en inalcanzábel o obxectivo social da igualdade de oportunidades. E se examinamos a capacidade de exame e control do labor de representación e xestión dos gobernantes, xa atopamos non un muro senón a grande muralla chinesa.

A cita do matiz chega neste momento xa que non hai igualdade nen semellanza homologada entre os compoñentes (chamémoslle corpo militante ou de adheridos) dos partidos políticos con denominación vixente ao longo das últimas décadas. E de súpeto batemos con algo pre-político, pre-democrático e pura e simplemente de expresión humana en comunicación. Tal é o uso do idioma noso. Para nos entender: sería impensábel que Manuel Fraga tivera adoptado na Galiza o español como idioma de comunicación e, non obstante, Rueda é un asiduo utente. Tanto ten para quen fale, onde fale e do que fale: a predominancia, prevalencia, ou presencia esmagadora do español, é marca da casa (da súa casa).

Dado que a lingua utilizada é o único vehículo de comunicación entre seres humanos non mudos, debemos interpretar que esa militancia no uso do español debe ser entendida noutro rexistro distinto do da política do seu partido político. Nós entendemos esta conduta ao revés do exame habitual / usual. Non é que o PP con residencia na Galiza se teña españolizado: xa era, e non adquiriu novas cotas. A cuestión xorde dun matiz que ten pasado desapercibido: o actual presidente da Xunta ten unha incapacidade laboral transitoria para se expresar no idioma do país (oficial do país).

No PP saben e agardan a que este asunto molesto sexa transitorio ou eventual, precario, temporeiro, de persoa inmigrante sen integrar, de persoa dos de fóra que ten que vir para dentro... etc., permitíndonos engadir máis posibilidades, por exemplo: para ser presidente hai que ter algún CELGA (Certificado en Lingua Galega) aprobado? No PP agardan a estar representados por un xefe que cumpra segundo o esperado, con dignidade, o papel de máximo representante dun país con lingua propria, que cumpra a lei.

Hai militantes do PP que pasan vergoña ao escoitalo. Hai destacados representantes institucionais que levan coa dignidade inherente de se saber galegos o uso do idioma como vehículo de comunicación normal que debería ser. Hai conservadores galegos non adheridos ao PP que expresan con estrañeza esa ausencia comunicadora. E, logo, os que sendo pouco críticos cos defectos dos exercentes do poder político copian formas e maneiras e pensan que falar español é máis in que se expresar no idioma proprio. E aí acaban os matices.

A secuencia de anti-pedagoxía social remata no ridículo. Non hai máis para onde ir. Pero hai país por fóra e por riba de Rueda e a súa incapacidade para ben representar. Haino, con capacidade tanto política como cívica: na Universidade, no ensino en xeral, nas organizacións culturais cidadás, nas organizacións e clubes deportivos, nas organizacións sindicais, nas empresariais... no amplísimo conxunto das organizacións de todo tipo que poboan a sociedade actual de calquera tipo de actividades sociais (é dicer, realizadas en sociedade).

O presidente da Xunta só ten compañeiros de militancia recalcitrante en organizacións que por mal entenderen a natureza dos seres humanos socializados nun país cren que hai un idioma universal chamado español que viste, reviste e unta de maneira pegañenta autoridade. Son algúns membros das forzas e corpos de seguridade do Estado e algúns membros despistados da Igrexa Católica. En exercicio das súas funcións adquiren unha máscara de persoa (no sentido do teatro clásico) ao falaren en español, ao se dirixiren ao administrado nese idioma mesetario na crenza (inxenua ou ignorante) de que o español: AR! imprime carácter.

Se o uso da autoridade aínda que sexa con armas polo medio só se pode valer do español, case nos imos sentir cidadáns tratados como colonizados: arríncoche todo empezando polo nome e o idioma (debeu de decir Hernán Cortés ao comezar a conquista). Se así cren que está mellor exercida a autoridade, van dous pasos por detrás do que é o preponderante: chinés e inglés. Nesa orde para mirar cara ao futuro e se do presente se tratar poderíamos seguir pensando que ornear en inglés confire autoridade. Tamén pode pasar como dixo un meu amigo músico: o problema é que ese é idiota tamén en inglés.

O idioma alleo, o idioma comprado, vale se é o único instrumento de entendemento entre dous comunicantes de distinto país cultura e idioma. De non ser así, mellor copiemos aos británicos que nunca aprenderon outro idioma distinto do seu. Eles son historicamente falando o pobo menos experto en idiomas estranxeiros de todo o mundo. E non padeceron nada usando o seu propio idioma, nen se abaixaron a cambiar para ninguén.

Durante moitos anos, meus pais non tiveron vacacións. Ata que comecei a ir á universidade, os meses do verán pasábaos enteiros coidando de miña irmá —sete anos máis nova— mentres lía e escribía obsesivamente dentro dunha casa mal illada na que sempre ía calor —e aínda vai. Non quero dicir con isto que fosen días tristes ou de privación. Ao contrario, penso por exemplo que parte da relación estreitísima que teño con miña irmá se debe a todas esas horas que pasamos condenados a estar xuntos, entendernos e divertirnos. Lembro tamén que a maioría das grandes lecturas que me conforman foron feitas coas persianas baixadas e o corpo suando sen atopar unha postura cómoda na miña cama niño de 105 cm —Bernhard, Ernaux, Bufalino, acompañábanme alí. Hai un enorme valor nesa monotonía.

O estraño, non é tanto que eu decida facer un exercicio crítico de revisión sobre aquela época —máis aínda se temos en conta que nunha adolescencia queer son moitas as experiencias que se nos negan—, senón a idea preconcibida de que existe unha única maneira correcta de vivir os meses de verán. Certo é que os meus se parecían máis ben pouco aos da maioría dos meus compañeiros de instituto, pero distaban aínda máis dos que me ofrecían o cine, as series ou os programas especiais da televisión. É doado comprobar que existe, desde a sintonía de Verano azul, ou se cadra xa de moito antes, unha estética inalcanzable, unha cadea de pequenas insatisfaccións. Quen as colocou aí?

No tempo das redes sociais, o problema vai aínda máis alá, porque a experiencia, mesmo se un se esforza en conseguila, pode non estar á altura da imaxe. Como cando un merca ilusionado unha peza de roupa e non lle acae tan ben coma o modelo. Ou coma esas lúas cheas imposibles de capturar cun teléfono móbil. A procura dun plan interesante —quen di plan, di fotografía, algo que despois poder expoñer e relatar— convértese nesta altura do ano en pouco menos ca unha maldición sen esconxuro. A pregunta é simple: “Que vas facer esta tarde?”. As respostas son do máis variado —máis aínda nunha vila ou cidade do interior—: ver unha película, limpar o baño, debullar chícharos... A todas elas as adoita acompañar o mesmo retrouso: “nada interesante”.

O interese xa non ten que ver necesariamente coa produtividade, co feito de sermos seres produtivos. Todas as cousas que nomeei antes poden ser entendidas como útiles, dignas de ser contadas. O novidoso é que colocar o foco sobre o que resulta ou non interesante nas nosas vidas condúcenos directamente a ser nós mesmos un produto. É entón cando aparece a dúbida: adecúanse as actividades que temos pensado realizar ao longo da semana coa nosa imaxe en redes? Que decidimos compartir e que non? E, no caso de que non compartamos nada, que imaxes consumimos? Que desexos públicos ou secretos alimentan os nosos algoritmos?

Ao longo de todo o ano, pero especialmente no verán —esa estación que é vista como excepcional grazas aos ciclos de produción—, as redes sociais das que formamos parte e que nutrimos de contido invisibilizan o aburrimento, a rutina e calquera tarefa que non se atope entre as fantasías da masa de usuarios. Transfórmaos en experiencias pouco lexítimas, débiles. Estamos cada vez máis cercados pola falta de interese das nosas propias vidas. Pregúntome se chegará o día en que as redes sociais nos poidan convencer tamén da fealdade das persoas e os lugares que amamos, igual que o fixo cos nosos propios relatos, co aprezo que cada un lles ten.

Sospeito que estamos perdendo a capacidade de recoñecer como valiosa unha vida ordinaria. Mesmo cando cremos telo conseguido, hai en realidade en todo iso un xiro estético, unha beleza salvaxe —ocórreseme o filme Perfect days (2023) de Wim Wenders— que é inmediatamente fagocitada polo domador —Instagram, TikTok ou Facebook. Sería profundamente hipócrita e inxenuo pola miña parte pedirnos que non sucumbamos ao algoritmo, pero si que creo necesario exercer certa resistencia. Alegraríame a posibilidade de que o mundo se enchese de fotos imperfectas, feas, pero emocionantes. Unha habitación demasiado quente, unha persiana medio baixada e mala luz, un cabelo rebelde, un libro aberto sen centrar no obxectivo. É aí onde adoita suceder a vida, lonxe do lugar onde lle ensinamos ao algoritmo a buscala. Conversas anódinas e sen culpa. As mellores tardes das nosas vidas nunca foron fotoxénicas.

Como cada fin de curso, comezo a miña descompresión da sobrecarga sensorial que supoñen as aulas ateigadas de adolescentes facendo exactamente o mesmo que tantas veces lles recriminamos a eles: pechada na casa sen falar con ninguén, apampada co scroll infinito do Instagram. Vexo a foto, tirada por un escritor con ollo artístico, dun bordón de peregrino ensartado nunha papeleira da estación de autobuses de Santiago. A foto dunhas botas enlamadas enriba doutra papeleira, esta vez da zona vella. A foto dunha cuncha “recuerdo de Santiago” amarrada ao cano da fonte de San Roque. A foto do interior do portal do meu amigo Gonzalo, que vive enriba dun apartamento turístico no que adoitaba vivir eu cando era un simple piso de cen anos sen reformar, e atópase decote coa mesma estampa: botas rotas, bicicletas bloqueando o paso, mochilas estradas nas escaleiras...

Venme á mente unha noticia que hai meses me chamou a atención, e apresúrome a procurar nas notas do móbil as catro frases crípticas que bosquexei ao respecto mentres a comentaba coas amigas no bar. En marzo deste ano a Xunta do PPdeG presentou un proxecto pioneiro (unha non sabe moi ben que andaron facendo os 17 anos que levan gobernando, que todos os proxectos que presentan ultimamente levan o cualificativo de pioneiros) para reciclar as sabas dos albergues públicos de peregrinos e transformalas en fíos cos que facer sabas novas para os albergues públicos de peregrinos. Supoño que por iso lle chaman economía circular. Xunto coas sabas, os albergues galegos van reciclar tamén parte do lixo que os peregrinos deixan abandonado no Camiño, e se a medida funciona é posíbel que se acabe o carrusel de fotos de Instagram documentando botas e bordóns abandonados. Unha filial de Clece (xa saben, economía circular) será a encargada de recoller as sabas, a roupa vella e as botas dos peregrinos para que outra empresa as transforme en fío, “...e mesmo en souvenirs!”, comentan abraiados os xornalistas da casa que acudiron á rolda de prensa. Transformar lixo en lixo, velaí o poder da reciclaxe.

Cando as empresas que monetizan a conciencia ecolóxica nos explican o triángulo verde da sustentabilidade e os seus tres R, inciden moito no de reciclar e reutilizar e moi pouco en reducir, que é en realidade o máis económico, o máis ecolóxico e o que menos cartos lles proporciona. Se cadra a loucura non é transformar unha saba raída nunha reprodución impresa en 3D dun miliario do camiño, senón o feito de que esteamos a vender reproducións impresas en 3D de miliarios do camiño ás mancheas.

Parece difícil incidir na idea do terceiro R nun país que basea o seu ethos económico no crecemento infinito. Mentres Alfonso Rueda e os xornalistas que o seguen abraiados continúan a falar en clave de “cifras récord” de visitantes ou a facer a festa para o peregrino 1.999.999, como cantaban os outros, fan caso omiso do Consello de Contas, que hai apenas un ano sacou un informe durísimo no que advertía ao goberno da Xunta de que os albergues da rede pública (eses que van reciclar as sabas) eran máis que deficitarios, que as galegas e galegos estabamos a subvencionar as noitadas dos peregrinos a unha media de 27 euros por peregrino (chegando aos 900 euros por noite nalgúns dos albergues da rede) e que a situación é insostíbel. Podemos unir a estes gastos os milleiros de euros que a Xunta se deixa cada ano nas “paguitas” aos fondos de investimento que organizan os festivais millonarios de verán e que Alfonso Rueda vende como reclamo turístico do país. En todo caso, fariamos ben en buscar formas de economizar no que poidamos, porque tanto turismo está a acabar cos nosos aforros. Non sei se, alén das sabas, teremos que empezar a pensar en grande e empregar tamén a merda que queda no portal do meu amigo Gonzalo para construír os novos albergues, como o señor aquel que erixira unha catedral con botes de pintura e botellas baleiras.

Coas contas na man, é difícil saber se na Galiza vivimos do turismo, como nos recordan decote hostaleiros e donos de VUT, ou se é o turismo o que vive de nós.

Existe unha opinión moi común que sostén que o PSOE é a columna vertebral do sistema constitucional español ou, noutro xiro non meramente semántico, do réxime do setenta e oito. A monarquía, a unidade de España, o Concordato, o pacto social, todo o que soporta a estabilidade do poder, segundo esta opinión, susténtanse no PSOE. Se o PSOE cae, o enteiro edificio construído dende a Transición, cae.

Os que sosteñen ese criterio pertencen ao ramo da opinión pública de esquerdas que respira polas branquias do optimismo. Creo que non se lles pasa pola cabeza que o establishment, ou unha parte significativa del, xa pasou esa pantalla. A estas alturas debería estar claro que certas elites buscan que o PSOE caiga, e non, precisamente, para facer a ruptura democrática. Buscan derrubar ao réxime e destruír ao PSOE sen paliativos. Polo que sexa, hai quen non o ve.

Na lectura que fan do momento esas forzas consideran que é posible reescribir o pacto da Transición. Redefinir España. Ampliar o mercado e reducir o Estado. Privatizar e xibarizar o Estado do Benestar: sanidade, educación, pensións. Desregular, desregular. Desregular todo, dos controis alimentarios ás prácticas extorsionadoras das tecnolóxicas. Aumentar a desigualdade social construíndo un modelo á americana. Levar as súas últimas consecuencias a guerra cultural mediante a ventá de Overton para establecer un novo sentido común no que toda proposta progresista ou multicultural, por leve e discreta que sexa pareza extremadamente radical. Acabar co feminismo para dárlle voz á manosfera. Recentralizar. Que o Estado central decida todo. Que as Comunidades Autónomas sexan un floreiro inútil. Primar Madrid como operación política de Estado. Meter nunha gaiola de ferro os idiomas distintos do castelán. E así con todo.

Estamos vendo en directo como se está tratando de derrubar o que se dicía era o principal píar do réxime do setenta e oito porque o que se busca é un ciclo longo de poder da dereita e da extrema dereita. Ilegalizar partidos? Suprimir autonomías? Talvez. En todo caso, hai maneiras de conseguir o mesmo a través de certas viraxes e do uso irrestrito de leis autoritarias. Un ciclo de lustros de hexemonía conservadora abriría o paso a unha contrarreforma constitucional, non necesariamente formal, pero si pola vía dos feitos. A intención é reescribir a España que saíu da Transición. Conspiracións? Habelas, hainas.

Por suposto, despois do PSOE irán a polos seguintes na lista, como é natural. Aquí non se salva ninguén. Nin o BNG, nin o PNV, nin Sumar ou Podemos. Nin o obreiro da construción, nin o xubilado ou o profesor. Ninguén. Acabáronse o consenso e a concordia. O contexto mundial, con Trump, MAGA e os tecnobros nos Estados Unidos permite e favorece esa opción. E tamén o contexto da UE, na que fórmulas similares están gañando terreo por todas partes. Unha vez caído o consenso de posguerra estamos entrando noutra fase histórica na que o pasado non alumea o porvir. Se o PSOE implosiona, que paisaxe quedaría? Un PSOE felipista é, ao meu xuízo, imposible como fórmula de goberno. Ou moito me equivoco ou un PP no goberno apoiado dende o exterior polos socialistas non cabe en España. Descendería abruptamente en número de deputados e, aínda que se abrira un espazo maior á súa esquerda, hoxe en mínimos pola súa propia curtidade de miras, a suma estaría moi lonxe de poder constituírse como alternativa. Non representarían un perigo.

Quen che aplica a vía penal está afirmando dúas cousas: a primeira que pode facelo, que ten poder dabondo, que non está obrigado a negociar polas circunstancias. A segunda, que pode implementar unha situación política, económica e social, sen o teu concurso, nin o dos segmentos sociais que son o teu soporte. En certo modo, é extraer as consecuencias lóxicas do modo en que se resolveu o procés, que inhabilitou a Convérgencia como partido bisagra e fixo estoupar o sistema político catalán e, con el, un soporte básico do español. Quen che aplica a vía penal xulga que a correlación de forzas lle autoriza e que as forzas reactivas que pode desatar carecen de peso ou importancia.

Así están as cousas. Este é o contexto de fondo necesario para saber interpretar o momento.

Sucede nun autobús de Lisboa a Santiago de Compostela. Un traxecto de nove horas con varias paradas nas que decido non baixar para descansar. Penso que se o fago será peor: enganar o corpo durante dez ou quince minutos mentres paseo por un aparcadoiro. As áreas de servizo, igual que os aeroportos, as estacións de autobús e as de tren e as salas de espera dos hospitais, exercen sobre quen as transita unha sorte de cansazo psicolóxico case inmediato. Non teño probas, pero tampouco dúbidas. É a experiencia, o contrario dun acto de fe.

O caso é que permanezo no meu asento e avanzo na lectura do Poema á duración de Peter Handke. Estouno relendo. Estou buscando algo, pero non sei o que. Agardo a que nos movamos de novo e, daquela, mentres o autobús se incorpora á autoestrada, miro en diagonal e atopo as mans dunha turista pousadas sobre un libro aberto. Un rosario crúzalle os dedos. Reza. Intúo ilustracións con marcos dourados e aureolas nas páxinas satinadas. Agardo un anaco para ver como avanza ata a seguinte doa. Vai vestida con roupa de sendeirismo. Imposible saber se vén de peregrinar ou procede a facelo. Imposible saber canto dura a súa oración. Non move os labios. Saco o móbil, fago zoom e gravo ese xesto e a luz que entra dende a ventá. Súboo a Instagram e esquézoo. Se eu o subo a Instagram xa forma parte do mercado? Se ela peregrina xa é turista? Participar parece obrigatorio, nada escapa das mans do capital. A fagocitación é inmediata.

Apenas unha semana antes desa viaxe en autobús, estou en Italia. Visito igrexas, por suposto. Contemplo reliquias cuxa veracidade me parece dubidosa: o brillo do anel de cuarzo co que San Xosé desposou a Virxe María. Un profesor universitario convídame a un encontro católico nunha catedral e non acudo. No seu lugar, paseo horas pola Galería Nacional da rexión. Outro, lévame a unha terraza na periferia onde todo o mundo ten dez anos menos ca min e corenta menos ca el. Pedimos unha cervexa barata e traen botellas de medio litro. Falo dos meus poemas e do papel da relixión nos meus poemas. Digo sempre algo así como que non estou disposto a renunciar ao imaxinario artístico e discursivo do cristianismo. Que os seus símbolos e a súa linguaxe son os meus, mesmo se non comparto os preceptos da súa Igrexa. Gustaríame saber explicar que hai aí un modo de mirar o mundo: a mole da catedral de San Lourenzo de Perugia erguéndose sobre as ruínas dun templo romano que arrasou antes un templo etrusco. Miña avoa sacándolle o aire á xente e o seu altar de estampas, follas de loureiro e candeas.

Espántame a visita do Papa. E non falo só do mal gusto das actuacións multitudinarias que se lle ofrecen, senón da política. Da insistencia dalgúns xornais en demostrar que o discurso do pontífice vai en contra de Vox e da ultradereita, como querendo captar a un público novo, ata agora cego e por fin redimido. Parecen dicir: “Ata o voso xefe con saias nos dá a razón”. E, ao memo tempo, horrorízame ver a León XIV convidado a converter o Parlamento no seu púlpito e condenar o dereito ao aborto e a eutanasia dende o mesmo espazo onde a cidadanía os conquistamos con esforzo. Hai un baleiro que producen en min os mecanismos das institucións e que choca con calquera idea de espiritualidade. O espectáculo político —literal e figurado— só me lembra a presenza constante da ditadura do capital e o papel histórico da Igrexa coma un axente máis das alianzas internacionais.

Paira sobre este texto unha hipótese igual de inquietante ca suxestiva: que parte do malestar contemporáneo que nos morde non responde só a causas psicolóxicas ou materiais —que tamén—, senón a unha sorte de crise do espírito, á falta dunha linguaxe coa que dotar de sentido o sufrimento e a incerteza da nosa experiencia vital. Que forza presente na comunidade nos arrinca dese ensimesmamento? É distinta esta finxida nova onda de fervor relixioso de calquera outra tendencia de mercado? Diría que non.

Nin a visita do Papa, nin as declaracións interesadas duns e doutros serven para explicar a paz que sentín no autobús de Lisboa a Santiago de Compostela, o que creo que Handke quere dicir cando escribe que “a duración é o sentimento da vida”. O que experimentei lendo por primeira vez aos trinta e un anos o Diario de outono de Louis MacNeice. O xeito en que o sentido non sempre se atopa nas ideas que temos sobre o mundo e moito menos no modo en que se organiza e o consumimos. Abonda con ser un corpo sentado, un traxecto que avanza, a conciencia suspendida entre a espera e o movemento. Abonda con algo que se experimenta. Imposible de fixar. Resistente aos intereses de calquera institución. Común e inexplicable.

A refeudalización é o que ten: converte todo en sombra do medievo e debemos desenvolvernos entre pantasmas do pasado, sen non nos dar de conta. Isto foi exactamente o que pensamos ao observar unha nova inxerencia imprudente ou torpe do executivo actual co nomeamento de directora do CGAC: de ser un orgullo de centro de recoñecido prestixio polo seu obrar e proceder en independencia pasa ser un apéndice dun executivo metido en todas as cociñas. Neste caso non sabemos se a función encomendada é de caixa de correos (tradúzase comisaria pero non de exposicións) ou de bufón na acepción coñecida do rol en corte real.

A relación explicativa ten a ver cunha anécdota familiar: o asunto que, na parte cómica que ten, comeza cun recado que trae do colexio un dos meus netos. Como agora os cursos escolares desenvólvense de acordo co calendario comercial de feiras e festas (antes era o calendario gregoriano, e o máis que celebrabamos eran os exercicios espirituais en Antroido, sic Instituto Femenino Lugo, anos 60), un día chegou a casa coa encomenda de que a el lle tocaba (é dicer: a miña filla debería facer) un disfrace de “buzón”. A nai do rapaz pasou algunhas sesións de pensamento propio discorrendo como faría unha caixa de correos en cartón do tamaño do neno, que non se desfixera ao se mollar de casa ao colexio, como faría para penduralo e rematalo, e, en fin, mesmo se debería pintar o neno de amarelo, para maior realismo. Para saír de dúbidas preguntou de novo á criatura: e logo cal é o leitmotiv deste Antroido? A contestación foi rotunda e aclarativa: de medievo. Ben, logo habería ser de bufón, palabra que para un neno pequeno non garda moitas diferencias na pronuncia con buzón e total para el significaban igual: é dicer, nada. Comeza a elaboración doada do disfrace, xa que en realidade consiste en ir a un chino perto e mercar o que semelle máis adecuado para o baile/desfile escolar.

A vantaxe da refedeulización que observamos como característica definitoria desta etapa do executivo galego ás ordes do seu presidente Rueda é que se poden reunir nunha mesma persoa que ocupa un cargo de libre designación dúas funcións: de “buzón” e máis bufón. O de bufón é un cargo con moitos elementos complexos: é o único que podía lle dicer á verdade ao señor; por iso considerábase que reuniría dúas condicións: era un espello torto da realidade e non tiña a máis mínima aspiración de ocupar lugar algún na corte nen, no painel de nobres con dereito a terras, privilexios e poder. O bufón non pasaría nunca dese rol e mesmo, no mellor dos casos, con grandes beneficios polo seu oficio, nunca formaría parte de institucións con representación e poder na corte. O bufón sempre se pode dedicar a coñecer toda a trama do poder vicario ou de segundo nivel e comunicar adecuadamente co rei para lle transmitir a información necesaria dos movementos da nobreza. E tamén, coa súa representación teatral, transmitir os desexos do rei, a disposición cara a conceder favores en circunstancias determinadas ou sancionar condutas non desexadas. É dicer, o bufón nunca se considerou pertencente á clase da nobreza, nunca formou parte da mesma, pero xogou o papel de contraponto no desenvolvemento das relacións de poder na Corte. Rol necesario, xa que logo.

En cambio, o que denominamos comicamente “buzón” non é máis que un depositario e transmisor da vontade do señor. É o máis parecido a un comisario político moderno. Ten contacto directo co señor mesmo desde dentro da propia administración e cumpre o rol de información só na dirección de administración-xefe do executivo. Ten fío directo e ademais garda con lealdade ao señor o seu posto de traballo sempre en louvor e gloria do xefe. Non ten por que facer de bufón, aínda que si de depositario das esenciais gobernativas do xefe. As relacións laborais, funcionariais, administrativas ou políticas pasan a mellor vida e son exclusivamente de xefe con cargo nomeado e directamente conectado: verdadeiro depositario (caixa) dos designios do xefe. Só así se entende o tipo de cargos de libre designación de fío directo co responsábel do goberno e que comunmente se citan como da súa corda.

E isto que ten que ver coa refeudalización? Pois que a maneira concreta de se dar as relacións interiores no seo do Partido Popular na actualidade galega maniféstase seguindo pautas que lembran un pasado pre-democrático ou máis ben que o reproducen, xa que a separación necesaria entre función política, administrativa, xerencial ou de calquera outro tipo de responsabilidade, pasa no presente por un control persoal de débito a gosto do xefe. Isto é, o que se conseguiu no Estado de Dereito / no Estado Constitucional coa profesionalización do funcionariado fica suxeito á interpretación e discrecionalidade do gobernante. Certamente non todo está escrito como norma legal. Mais non é necesario. Non precisamos pór carteis que prohiban en todas as partes fumar. Xa se sabe, hai unha lei e hai que respeitala. Tampouco é necesario que poña unha lei que para ser presidente dunha institución pública hai que saber ler e escreber. Non debemos esperar que haxa un escrito que diga que está prohibido cuspir na rúa -ou en ningún sitio- e, porén, faise. Non podemos esperar que alguén opine dun profesional sobre as súas ideas, a súa imaxe, a relación de súbdito ou de cidadán co xefe de quenda, e, secomasí, faise.

Non é concebíbel en democracia en 2026 que se poida chamar terrorista a un patriota que morreu asasinado polas costas pola policía franquista e, porén, faise. Non se entende como en lugar de difundir e sentirse orgulloso do propio, como galegos que somos, alguén con obriga de representar ese rol, sinta vergoña. Non é entendíbel como alguén en nome de ninguén di que se nega a debater, discutir e acordar co goberno central o financiamento para Galiza. Con quen pensará en discutila? É concebíbel semellante desplante antidemocrático? Que se pode esperar despois de tal dislate?

Dixemos refeudalización por lle dar un nome á volta a un pasado non democrático.

A finais dos anos 80 Johnny Depp pasou de ser un actor de reparto a ter o papel estelar forrando as carpetas de milleiros de adolescentes grazas a unha serie de televisión chamada 21 Jump Street (Nuevos Policías en España). Nela, Depp e un grupo de policías tan lampos coma el facíanse pasar por adolescentes para infiltrarse nos institutos estadounidenses na procura de actos delituosos. A serie foi un éxito de público e ninguén se preguntou que pintaba unha banda de señores adultos alternando con menores de idade como se fosen os seus amigos. Moitos anos e moitos tiroteos reais despois, o goberno federal comezou a investir cartos a mancheas nun programa que dotaba os institutos de axentes de policía uniformados (School Resource Officers), porque meter máis xente armada dentro das escolas era a única medida que non enfurecía ao todopoderoso lobby da Asociación do Rifle. Numerosas investigacións xornalísticas revelaron que o feito de ter un policía armado nunha escola non protexía contra os tiroteos. O que si aumentou neste cuarto de século foi o número de estudantes detidos cada ano nas escolas americanas, moitas veces por simples problemas disciplinarios como lanzar avións de papel durante a clase ou ter unha perrencha. Como xa seguramente adiviñarían, unha porcentaxe desproporcionada deses estudantes que sacaron esposados das escolas eran negros ou latinos, algúns de tan só 5 anos.

Agora que leo que o goberno de Catalunya vai despregar a policía autonómica nalgúns institutos apelando á conflitividade, non preciso remitirme ao exemplo americano para saber a quen van considerar conflitivo os axentes. A quen paran normalmente, a quen cachean con máis frecuencia, con quen se lles vai a man disparando a taser ou aplicando unha chave no pescozo. Organizacións como Amnistía Internacional e SOS Racismo advirten do nesgo racista da policía española á hora de realizar identificacións e controis arbitrarios en espazos públicos, sería moi inocente pensar que isto non vai ser exactamente igual nun centro de ensino. Perante as críticas, os defensores da medida (a consellería de educación e a propia policía) argumentaron que se trata de axentes formados en mediación, idóneos para traballar no ámbito escolar. Pregúntome se terán máis formación e experiencia que todo o persoal especialista de orientación e apoio que as asembleas docentes levan anos reclamando aló.

É ben curioso que se coe esta iniciativa no discurso sobre o ensino público cando varias comunidades teñen o seu profesorado mobilizado con reivindicacións moi concretas que nada teñen que ver coa policía. Nas seis xornadas de folga que levamos na Galiza este curso, nas concentracións, nas asembleas de docentes, xamais vin reivindicar presencia policial nos centros. Cando o profesorado se queixa da perda de respecto, está a queixarse dun problema social que ten que ver con como estamos a educar, colectivamente, á rapazada, e que non se resolve con autoritarismo. Por suposto que os problemas que atravesan os institutos son complexos e multicausais, calquera profe que se pasase os últimos meses calculando penosamente a súa variación de postos na estimación do concurso de traslados pode dicirlles que, canto a problemáticas dos centros, hai unha diferenza importante entre centros de interior e centros de costa, de cidade e rurais. E así e todo, se un dos problemas é a falta de respecto, nada desautoriza máis a un docente que a presencia policial na súa aula. Cando a policía entra nun centro de ensino perdemos todos. O profesorado perde autoridade para resolver conflitos e o alumnado perde a confianza no profesorado.

O único que gaña, como sempre, é este modelo ultraliberal que importamos dos Estados Unidos ao mesmo tempo que as series de acción, que afoga os servizos públicos infradotándoos e presenta a privatización como única alternativa viábel. A última liña de defensa diante desa deriva somos nós, profesorado, familias e toda a comunidade, como están a demostrar as asembleas do ensino público aquí na Galiza, e tamén noutros lugares. Será por iso que, no penúltimo capítulo do que soubemos, a policía decidiu que non abondaba con exercer de mediadores nos centros e pasaron a infiltrarse nunha asemblea de profesorado. Se cadra sempre fora esa, a do profesorado en loita, a conflitividade que realmente lles preocupaba.

Detesto a expresión ascensor social. No terceiro andar do meu edificio pasa consulta un dos dentistas máis populares da cidade. Xusto enriba, pero do lado contrario, vivo eu. Hai en total seis plantas e non sei cantos apartamentos. O ascensor está ocupado a maior parte do tempo. Xente que entra e sae. Xente que se mira no espello abrindo moito a boca, intentando buscar algo na escuridade ao final do padal ou simplemente alguén que quere comprobar canto lle colga o labio despois da anestesia.

O portal ábrese automaticamente se un preme no timbre da clínica dental, así que, ao longo do día, tamén hai xente da rúa que aproveita o noso edificio para refuxiarse, especialmente no inverno. O ascensor ofrece unha intimidade que non dan os relanzos da escaleira. Sobe, baixa, fai paradas. É fogar de estraños, pacientes, namorados, persoas sen teito; carga bolsas da compra, maletas, bicicletas, mudanzas... O caso é que ultimamente se avaría a miúdo e toca subir polas escaleiras. O dentista nunca tarda demasiado en chamar para que o arranxen. Mentres, chanzo a chanzo, eu penso nas veciñas do sexto para non queixarme. E tamén en Sorokin, que acuñou o termo mobilidade social en 1927 sen que houbese no texto ningún ascensor.

A metáfora serviu durante moito tempo sobre todo para facer invisible a nosa forza de traballo, pero tamén para manter presentes de xeito disimulado dous elementos fundamentais e tranquilizadores para o sistema capitalista: as ideas de competición e verticalidade. Por desgraza, como acontece co ascensor —case público— do meu edificio, parece que nas últimas décadas falla a confianza dos pasaxeiros e falla tamén a idea dun mecanismo que nos conduce de aquí —clase obreira, poucos recursos económicos, formación básica— a alí —clase media, postos e soldos acorde aos nosos estudos superiores, maior calidade de vida—. De feito, se me preguntan, diría que tal cousa nunca existiu. Pero ese sería outro artigo. Ou outros tantos xa escritos.

Tendo en conta a súa falta de popularidade, ultimamente propoño substituír a metáfora do ascensor pola do xogo de mesa Serpes e escaleiras. Falemos de subir con esforzo, si, do modo en que nos falta o aire, pero aclaremos tamén que esa ruta se fai sempre a base de avances fráxiles coma unha tirada de dados. Son pequenos ascensos nun camiño cheo de caídas inminentes e esvaradías. Introduzamos na ecuación un monte de serpes: o prezo dos alugueiros, un contrato que non se renova, o burnout, unha separación de parella, o fracaso nunhas oposicións despois de anos preparándoas, a dependencia dun amigo ou familiar, a cota de autónomos, a ansiedade xeneralizada.

A miña amiga P., por exemplo, aínda nunca tivo un traballo no que non temese caer enferma. Non digo enfermar, senón caer enferma. Como quen se desprende dunha altura. Este é o seu terceiro emprego desde que rematou de estudar. Do primeiro, marchou ela porque non podía máis (horas extra non remuneradas, cansazo extremo). No segundo, despedírona despois de gravala ilegalmente con micros e cámaras de seguridade. Botárona por estar descansando e tamén porque resultaba incómoda: creaba un sentimento de cohesión entre os seus compañeiros de traballo. Agora, no seu terceiro posto en dous anos, P. está aterrorizada por enfermar. Chámame e convénzoa do evidente: debe quedar na casa. Despois, consóloa.

Non coñecín aínda un só compañeiro nos meus anos na empresa privada, pero tampouco agora na función pública, que se considere traballador e non sinta que falla cando enferma. Hai nese xesto unha culpa herdada e debidamente educada para medrar firme, un monte de prexuízos sociais, un sistema que persegue e estigmatiza (véxase a caza de bruxas de Rueda contra as baixas médicas mentres o Sergas esmorece). Pero o máis importante vai por dentro: esa sensación forte de ser substituíble, a precariedade interiorizada e climática. Vai calor e frío ao mesmo tempo dentro do ascensor.

A miña amiga P. existe, pero non é esta. Existe, pero odiaríame se escribise un artigo sobre ela. Sentiría medo de que o lese o seu novo xefe. E poida que el sexa unha persoa amable, cabal. Tanto ten. Decido falsealo todo porque estou falando da vulnerabilidade, do xeito en que algunha xente se corrixe soa. Estou sinalando a culpa como mecanismo de produtividade. Parece dickensiano, pero é peor. Non traballan os nenos, pero adéstranse a tal fin. Xogan a serpes e escaleiras. Ascenden, caen, paralízanse. Limpan os dentes con esmero todas as noites porque temen que unha moa picada os deite na cama. Fan limpezas e revisións anuais. Entran no edificio procurando non ver o que hai no edificio. Poida, despois de todo, que o ascensor social siga existindo. O problema é que xa ninguén o usa sen mirar constantemente cara abaixo.

Era sábado e fora con Uxía á manifestación do 8 de marzo en Compostela. Aquel ano iamos protestar, sobre todo, polo anteproxecto de lei do aborto do Goberno de Rajoy, que recortaba considerablemente os dereitos das mulleres. Fomos pola mañá, de vagar, e xuntámonos con Begoña Caamaño. Ao rematar a mani, acabamos tomando un aperitivo na terraza do Bicoca, cerca da Porta do Camiño. Había un sol feble, cunhas raiolas que aspiraban a ser luz. Agora, co tempo, caio na conta do feble que era todo aquel día, só uns meses antes de que Begoña Caamaño falecese, ese mesmo ano.

Begoña tiña nese momento unhas mans fermosamente fracas, cheas de abelorios violetas, de aneis violetas, de pulseras violetas, de unllas violetas. Uxía tamén levaba as mans adornadas de abelorios violetas. Comezamos a conversar e Uxía colleu as mans de Begoña. Non as colleu un momento. Collíaas todo o tempo, luíndoas, coidándoas. Non podo percibir do que se falaba nese momento, porque me abstraín naquela imaxe que me parecía cargada de poesía. Collín un iPhone que tiña nese momento e decidín facer a foto das mans violeta das dúas amigas.

Eu non retrataba as mans da Begoña escritora ou da Uxía cantante. Retrataba as mans de dúas persoas ás que coñecía de pasar bos momentos. Na Casa da Camboa, que compartían ambas na Illa de Arousa, que se converteu nun centro de música, festas e conversas, ou no 16 co seu Etxaniz, na Casa das Crechas ou pola Rúa de San Pedro. Nalgúns momentos, nalgunhas noites sobre todo, tiñamos cadrado saíndo de troula pola noite compostelá. Begoña esparexía alegría, cunha mirada entre doce e pillabana, entre intelectual e gamberra. E nese gamberrismo tiñamos un nexo co que eu conectaba.

Bebiamos polos bares e despois cantabamos cancións. Pero non cantigas de amor ou de amigo. Ou si. Cantigas de amor, pero da escola da canción melódica mediterránea daqueles tipos, italianos case todos, de impostada voz resgada. Cancións dun deles que nos fascinaba aos dous: Sandro Giacobbe. Un día empezamos a falar dun dos seus grandes éxitos, Jardín Prohibido. “Por favor, Sandro Giacobbe. Unha das cancións de amor máis fillasdeputa de todos os tempos”, analizaba Begoña. Aquela canción na que contaba que lle puxera os cornos á muller, pero cando estaba coa amante seguía pensando que era ela, que o sentía pero que a vida érache así.

Si el placer me ha mirado

a los ojos y cogido la mano,

yo me he dejado

llevar por mi cuerpo

y me he comportado

como un ser humano,

lo siento mucho

la vida es así,

no la he inventado yo

E despois seguía cunha set- list interminable, cunha memoria prodixiosa para as letras que eu nunca tal vira, que reproducía letras que ían de Gavilán o Paloma de Pablo Abraira, pasando por Te Amo de Umberto Tozzi ou outra imprescindible como Bella sin Alma, de Richard Cocciante. Este era o cumio da voz resgada italiana que tentabamos arremedar. Nalgunha homenaxe a Begoña deberían poñerse as imaxes da actuación de Richard Cocciante cantando Bella sin Alma no Festival de Viña del Mar, a finais dos 70, vestido cun traxe branco ao piano, suando e entrando en transo. Teríalle gustado moito.

Da melódica mediterránea aos cantautores cubanos e ao seu amado Silvio Rodríguez; do rock'n'roll á música tradicional galega, todo o abranxía saltando dun lado a outro. A Begoña fascinaríalle contar no Diario Cultural toda a revolución da música tradicional agora mesmo, esta mestura electrónica, estas letras tan desacomplexadamente diversas, esa fulminación das barreiras encorsetadas da masculinidade. Cantar nos bares Marimondra Maricón ou Miña Vasoira, Vasoira miña, porque en dez anos pasaron cousas tan incribles que mudaron o rumbo da música galega. O Día das Letras Galegas, o 17 de maio, tamén debería haber alguna celebración nun karaoke, porque lle tería gustado. O problema sería como resumir a súa inabarcable set-list.

Despois da morte de Begoña Caamaño, volvín moitas veces a aquela derradeira foto que lle fixera. Volvín pensar nas lembranzas, naquel día e naquelas mans violetas. Era as mans coas que tecleou centos de textos para Andado a Terra, para o Diario Cultural; as mans de Circe e de Morgana e as mans coas que ergueu un millón de veces o puño contra as inxustizas e na defensa irrenunciable da loita feminista.

Aquela foto foi en marzo de 2014. Begoña morreu en outubro. En novembro estaba Uxía de aniversario e chamoume Ana, unha das súas irmás. Pediume se podía pasarlle a foto para facer un cadro e darllo como agasallo. Un pintor galego fixo o cadro como encargo a partir daquela foto do 8 de marzo. Despois vin moitas veces a foto, mil veces reproducida, celebrando o feminismo por bares e escaparates de Compostela. Alegroume moito que aquela foto se convertese nun símbolo da reivindicación feminista. Non foi unha foto tirada de xeito inocente. No fondo, para iso foi feita tamén, aquel 8 de marzo, naquela terraza na que o sol quería saír e batía feble nas mans violeta.

Begoña escribiu despois, sabendo que a súa vida se esgotaba, unha longa carta, emocionante, para despedirse de Uxía, amiga común da alma. Nela contáballe que lle gustaría ir adormecendo escoitando o Alalá das Mariñas cantado por ela, “cada vez máis lonxe”, como un xeito de “despedirse en paz”. Uxía homenaxea agora a Begoña Caamaño co seu disco Indómitas, un “latexo emocional e político”, como lle gusta dicir, cheo de vida violeta. Co tempo pensei que aquel día, as mans de Begoña entrenzadas coas de Uxía estaban aferrándose á amizade fiel, aferrándose á vida, como intuíndo que aquel ía ser o seu derradeiro 8 de marzo. Gustoume moito ter feito aquela foto, pero entristéceme pensar que non houbese máis. Sorrindo na Comboa, conversando no 16 ou cantando Jardín Prohibido de Sandro Giacobbe, nunha esmorga ata o mencer polos bares de Compostela.

Os ventos da historia e da xeopolítica tamén pasan sobre a Terra Chá. Cando eu estaba saíndo da nenez moita xente da comarca atopaba unha saída laboral na industria ferrolá. Primeiro foi, a fins dos sesenta e comezos dos setenta, Astano. O desnivel entre o que se gañaba en Ferrol e o que podía gañarse na bisbarra era tal que o resentimento atopaba expresión no comentario, mil veces escoitado nos bares, de que os obreiros dos asteleiros “tiran os ferodos á ría”. Iso era o summum do malbarate. Aqueles obreiros, cos seus elevados salarios, inxuriaban sen querer aos que quedaban. Cubatas&coches&tvs marcaron naqueles anos unha nova era do consumo. Despois, case inmediatamente, veu a construción da central térmica das Pontes que supuxo unha nova febre do ouro. Limitada, pero febre á fin e ao cabo.

Vilalba estaba cambiando a súa función dentro do esquema do territorio. De ser vila cabezaleira da Terra Chá pasaba a ser epifenómeno de Ferrol e As Pontes e máis alá. Un “máis alá” no que se resume un tempo de transformación e no que caben tantas cousas. Ningunha vila ou cidade está ao marxe do percorrido universal. Non hai burbullas. O curioso é que os asteleiros ferroláns pasaron de ser a Meca a entrar en crise case inmediatamente. A partires de 1983 a crise do sector naval fixo que a cidade entrara nun declive prolongado. O noso Detroit, para dicilo na sentencia establecida, tivo nunha canción de Los Limones algo así como un himno elexíaco. A economía ten moito que ver coas emocións, e as expectativas no Ferrol estaban por debaixo de cero.

Os camiños do Señor son inescrutábeis e corenta anos e pico despois semella que estamos nun novo xiro dos tempos. As cidades son un estado de ánimo, dixo Robert Park, e o sucederse das cousas tal vez cambie o de Ferrol. Navantia ten carga de traballo ata ben entrada a próxima década por mor da construción de fragatas e outros buques militares, unha derivada das tensións que ameazan o planeta. A descarbonización e a necesidade de novas fontes de enerxía insta á fabricación de plataformas mariñas flotantes para os muíños eólicos na UE. As dúas cousas son realidades operativas que marcarán o futuro inmediato de Ferrolterra. Ao final, as instalacións e o 'know how' da comarca atopan unha saída, máis aló de empresas como Megasa, Cándido Hermida, Pull&Bear, Imegasa ou Forestal do Atlántico.

A inflexión na globalización e a normativa comunitaria están decidindo a China a producir coches eléctricos, ámbito no que son líderes, en Europa e parece que MG se vai decidir por Ferrol para instalar unha fábrica. É algo que non está confirmado, pero ao parecer existen altas probabilidades de que se ratifique. De ser así, como o expresa Daniel Hermosilla, a área de Ferrol pode volver vivir “tempos de gloria”. Semella que tamén As Pontes pode obter algo da nova división internacional do traballo.

Ese xiro dos tempos acentuaría aínda máis a idea de que o tramo Ferrol-A Coruña é a actuación máis importante do trazado ferroviario en Galicia. Precisa dunha acción decidida, non só para mellorar a liña, senón para substituír o actual trazado e poñelo á altura das necesidades do século XXI. De haber servizos rápidos, a demanda multiplicaríase, como foi o caso do eixo ferroviario entre A Coruña e Vigo, que debe ser completado ata Ferrol. A área urbana delimitada polas dúas cidades daría un enorme salto adiante e o tren axudaría articular os concellos intermedios. Estamos falando dunha poboación aproximada de 650.000 habitantes.

A escala é importante e a estas alturas debería estar claro que a ordenación do territorio e a planificación pública ten que facer da Coruña-Ferrol -a Cidade das Rías de Albalat- unha única área urbana. A masa crítica é importante e caben poucas dúbidas do enorme impacto positivo que podería significar en termos económicos e sociais. É incomprensible que unha axeitada comunicación por ferrocarril non sexa un obxectivo prioritario. Tamén as liñas de cercanías han de selo, non só na dirección de Ferrol senón cara Arteixo e Carballo. Parece que o ministerio de transportes traballa nun plan de tren de proximidade para Galicia, instado polo BNG. Benvido sexa.

Os poucos vanse asentando na conciencia pública, incluída a mente da administración, determinadas realidades. Nun recente encontro de enxeñeiros galegos e portugueses, no que estaba presente o vicepresidente da Xunta, Diego Calvo, poñíanse sobre a mesa a necesidade da conexión do corredor atlántico por tren a Ferrol; o AVE Porto/Vigo; autopistas ferroviarias de mercadorías, a xestión conxunta dos aeroportos galegos, e mesmo a súa coordinación co de Porto. É unha axenda interesante, non moi distinta da que está postulada no meu libro Unha Nova Olanda: de Ferrol a Porto (Galaxia, 2021). Unha das funcións do traballo intelectual é a de intentar ser a roda pequena que move a roda grande dentro da sofisticada maquinaria social.