Que pasará o día 3 de novembro en Estados Unidos? Perderá Trump as eleccións ou gañará? Aceptará Trump os resultados? Os comicios en España o 29N son importantes. Non van da mera alternancia. O que se decide é o modelo social e político, non o modo en que se acentúa. As pensións, a sanidade, a educación, “todo está sobre a mesa”, para dicilo como o inefable portavoz de Vox. Non hai que ser moi imaxinativo para pensar que tamén o sistema autonómico pode ser posto en causa. Ou, se me apuran, as propias liberdades: tamén en España se escoitan voces que afirman que hai que limitar o dereito de manifestación. En Francia óese algo similar. Europa non está no seu mellor momento. En España, estas eleccións poden marcar un cambio cualitativo. Un cambio de réxime.

Agora ben, o que suceda da outra beira do Atlántico é determinante. Ata o de agora a UE fixo gala dunha notable aquiescencia coas posicións de Trump, coma se esperasen que fose un mal soño que ha de pasar. A simple vista non é unha conduta moi honorable a dos líderes europeos, e tampouco é seguro que sexa intelixente, pero esa foi -segue sendo- a sensación que deron nas súa idas e vindas. Por fortuna, o papa León XIV, como antes o papa Francisco, definiu posicións doutrinais e morais que supoñen un faro de moderación e equilibrio resistindo no medio da tormenta. O contraste cos líderes europeos é elocuente.

En todo caso, o que suceda nos Estados Unidos compón o marco no que se vai desenvolver tanto a UE como un posible goberno español de dereitas. O obxectivo non disimulado da actual doutrina estratéxica norteamericana é fracturar a UE co concurso das dereitas patrióticas. Se Le Pen, Meloni, Weidel marcan o paso en Europa os obxectivos estratéxicos das dereitas de España terán escasos límites.

Con todo, a novidade, a día de hoxe, en Europa non provén da política institucional, senón das inesperadas ondas de protesta, fundamentalmente xuvenís, en Francia, Bélxica, Alemaña e España. Esa sorprendente primavera europea mostra que hai máis cousas no ceo e na terra das que son previsibles polos curtos politólogos de garda, que todo o calculan e non ven vir nunca nada. Talvez está cambiando a dirección do vento? Hai unha fatiga do astroturfing -busquen a palabra- e das granxas de bots, esas factorías de cuñadismos cósmicos, groserías, impertinencias, mala fe?

O fío común das diversas mobilizacións é a manifesta incoherencia dos argumentos que, na esfera pública da UE, non atopan grandes inconvenientes para defender o aumento do gasto militar (suxiren que o keynesianismo militar é a vía para unha rápida reindustrialización, fertilizando o terreo para que a guerra suceda) pero que, en flagrante contradición, consideran que cada euro gastado en vivenda, salarios, sanidade, educación, pensións, etcétera, é un gasto que dificulta a competitividade. Para o gasto militar, barra libre. Para o gasto social, disciplina fiscal. Como se a experiencia europea non mostrara exactamente o contrario.

As elites europeas están reformulando a UE. Por que? A que intereses serven? Como é obvio, alguén quere quedar coa torta privatizando todo o que as sociedades admitan privatizar, aínda sendo plenamente conscientes da dor social que iso implica. Pero vivimos na era da política da crueldade. Ata que o búmerang xire, esa é a inercia.

Pero é o caso que esa outra onda de movemento social que vai en sentido contrario, que restaura unha lóxica de esquerda, existe. Tamén en España. E non está tutelada por ningún partido de orde, nin agrada ao pensamento “petimetre” e relamido. Esa onda, antes ou despois, vai ter un papel na transformación da atmosfera social. Se a política fai o que se esperaría dela, debería estar atenta ás demandas da nova xeración: ter sensibilidade e orellas.

Hai máis, e creo que se repara pouco neste punto: a esa reacción social hai que sumarlle unha paulatina saída do suicida, para a esquerda occidental, paradigma da terceira vía. Esa catástrofe política e intelectual (o grande sociólogo Anthony Giddens non tivo un bo día cando a concibiu) fixo esvaecer o perfil do socialismo democrático. Un borrado de perfil que se veu sumar á implosión, inmediatamente anterior no tempo, dos partidos comunistas europeos.

De feito, tanto nos Estados Unidos como en Europa comeza a emerxer un pensamento económico que cuestiona tanto o neoliberalismo como o mercantilismo ou o anarcoliberalismo en auxe, desacreditados estos últimos pola súa posta en práctica nos Estados Unidos e Arxentina. A teoría monetaria moderna, por exemplo, é unha corrente á que lle hai que prestar atención. A TMM, crítica da austeridade fiscal, permite concibir un novo New Deal e fortes programas de expansión do gasto público. El mito del déficit ( Taurus, 2021), de Stephanie Kelton, é unha porta de entrada a unha revisión da ortodoxia económica.

Kelton foi asesora de Bernie Sanders e AOC. Máis aló da TMM, Mariana Mazzucato, Piketty, Branko Milanovic, Stiglitz intentan aportar elementos para unha crítica superadora do capitalismo realmente existente, obsceno na desigualdade, impúdico na concentración de poder e groseiramente apoiado por indecorosos medios de comunicación. A clausura do futuro é a gran trampa na que quedan asolagadas as sociedades. Por iso hai que insistir en que os días felices son posibles, malia as escandalosas mentiras que pretenden o desánimo colectivo.

Con todo, o escenario non estaría completo se non sucede tamén isto outro: o retorno dunha dereita moderada. En toda Europa, os conservadores están sucumbindo aos cantos de serea da extrema dereita. De manter esa actitude, ou esa política, será un suicidio para eles, como o foi a terceira vía para os partidos socialistas. O Partido Conservador británico xa desapareceu virtualmente, como a Democracia Cristiá en Italia a mans de Berlusconi, ou o gaullismo en Francia. Veremos que pasa coa CDU/CSU alemá ou co PP, que pode ser fagocitado por Vox, a pouco que se descoide. Unha dereita cívica e civilizada, sensata e democrática é necesaria. Mario Draghi e o novo código de Camaldoli constitúen unha visión reformista a ter en conta. León XIV pediu hai un tempo ao PPE que recupere as raíces da Democracia Cristiá. Non sería mala cousa.

Sexa como sexa, de producirse unha implosión dese espazo, terá continuidade unha radicalización da sociedade, operada por partidos ultras, que levará a escenarios que é mellor non imaxinar. Bótanse en falta pensadores que imaxinen, desde a óptica dun conservadorismo esperanzado, o futuro, e que intenten orientar o presente. Non que imaxinen un “cambio de réxime”, como Patrick Deneen e outros posliberais, movidos polo resentimento contra os seus demos imaxinarios -woke, naturalmente-, senón xente con xenerosidade como o foron noutro tempo Jacques Maritain, Emmanuel Mounier ou Simone Weil.

John Gray é interesante, sen dúbida, aínda que sexa talvez un home que sone a outro tempo. En España José María Lassalle é todo un exemplo de ponderación, virtude cada vez máis en desuso na tóxica atmosfera do noso tempo. Esperanza, ponderación, magnanimidade: palabras que merecen volver ao vocabulario colectivo.

O amor que tantas persoas sentimos por Beiras é incalculábel, como tamén o é aquilo que el nos ofereceu con entusiasmo: un punto de agarre, colectivo e libidinizado, desde o que imaxinar e facer existir Galiza como un sitio distinto. O fenómeno Beiras das décadas de 1980 e 1990 —tamén o de 2012— foi unha vía de fuga desexante no réxime de partido único do fraguismo así como nas súas formas de vida desimplicada. Unha irrupción de cor, teatralidade, beleza, elocuencia e atrevemento na política; mais, sobre todo, desexo, invención e ousadía para desafiar o mundo sensíbel —burocratizado e funcionarial— da Galiza institucionalizada. Agora ben, de onde procede ese amor e cal é a orixe dese fenómeno tan singular?

Nun libriño que adoro, titulado Encantamento: sobre política de vida, Luiz Antonio Simas e Luiz Rufino afirman que “O contrário da vida não é a morte, o contrário da vida é o desencanto”. Esta idea, arraigada nos saberes e nas cosmoloxías afrodiaspóricas e amerindias, introduce unha torsión na concepción moderna da vida e da morte. Desde estas perspectivas, a morte non se reduce ao cesamento da existencia biolóxica, vinculándose tamén ao esquecemento e á ruptura dos vínculos que sosteñen a memoria colectiva. O desencanto, pola súa banda, designa unha forma de mortificación da existencia, unha perda da vitalidade e das posibilidades de reinvención do mundo.

Simas e Rufino desprazan así o par vida-morte cara a unha distinción diferente: a que contrapón unha existencia mortificada á potencia de encantamento que fai que unha vida mereza ser vivida. Paradoxalmente, a morte pode abrir posibilidades radicais de vida —como podemos entrever, por exemplo, nalgunhas reivindicacións moi determinadas do dereito á eutanasia—, do mesmo xeito que a supervivencia biolóxica pode transcorrer baixo o signo do desencanto. Pódese, polo tanto, estar vivo e experimentar unha sorte de morte cotiá, como tamén se pode estar morto e continuar participando da vivacidade do mundo a través do exemplo, da transmisión e das posibilidades que unha existencia singular deixa abertas para os demais. Hai vidas que, mesmo despois da morte, seguen producindo efectos, convocando encontros e facendo existir posibilidades aínda por realizar. Vímolo no acto cívico de despedida a Beiras, celebrado no Museo do Pobo Galego (MPG) na tarde do 8 de outubro.

Reencantamento dun movemento político

Partiu Beiras, protagonista dunha operación crucial de reencantamento dun movemento político moi desencantado, no que persistían certas inclinacións sacrificiais que latexan, aínda hoxe, en relación coa pulsión de morte. E é a fascinación por esa operación de reencantamento da que quero falar neste texto. Unha operación debedora da vontade e da ousadía de Beiras, mais que na miña interpretación só foi posíbel grazas ao traballo de rectificación subxectiva que o conduciu a asumir unha determinada posición ética ante o propio desexo: responsabilizarse por non ceder nel.

Como relatou moitas veces, a finais da década de 1970 “baixou aos infernos” nunha crise persoal e de sofrimento mental da que saiu atravesando un fantasma e nacendo por segunda vez —“moito menos hamletiano”—, da man dunha relación diferente co desexo propulsada polo forza dun novo amor: Aurichu. A referencia hamletiana resulta reveladora á luz da lectura lacaniana de Hamlet, cuxa traxedia reside na imposibilidade de actuar conforme ao seu desexo mentres permanece atrapado no mandato paterno (no caso que nos ocupa, o grupo Galaxia). 

Desde esa perspectiva, no célebre To be or not to be resoa unha interrogación sobre o propio ser que non atopa resposta na autoridade do pai. Na obra de Lacan, a superación desa dificultade é pensada mediante o camiño que conduce da vía do pai á vía do desexo. Un desprazamento que podemos poñer en relación coa fórmula “Non hai Outro do Outro”: ningunha autoridade última pode garantir o ser nin o desexo do suxeito. 

A saída dese labirinto, porén, pasaría por prescindir do pai coa condición de servirse del. Esa é, ao meu xuízo, a chave para comprender o renacemento de Beiras: non se trataba de repudiar a herdanza dun galeguismo conservador que financiara a súa formación e o designara como herdeiro e líder, senón de facer outro uso dela, liberándose do mandato de reproducila nos termos prescritos nunha sorte de Táboas da Lei. Podemos interpretar esta operación como unha forma de extracción do que Lacan chamou “diferenza absoluta”: non a pequena diferenza narcisista coa que cada quen procura distinguirse dos demais, senón unha singularidade irredutíbel ás identificacións herdadas, que emerxe ao franquear o plano das identificacións e confrontarse coa causa do propio desexo.

A súa particular Lagoa Estixia

Entre 1977 e 1981, Beiras atravesou a súa particular Lagoa Estixia e sobreviviu tomando unha decisión a vida ou morte: responsabilizouse polo seu desexo alén das expectativas aprisionadoras consagradas no ideal paterno. Nun desafío hercúleo, Beiras abriu man do ideal do herdeiro para responder polo seu propio desexo, asumindo o risco dun acto que non podía atopar garantía nin autorización na tradición que o acubillara e coa que comprometera a súa vida persoal e política. Foi precisamente esa separación a que abriu a posibilidade de facer da singularidade do seu desexo un principio de invención política e de composición dun mundo compartido: a nación incesante.

Nun xesto próximo á ética do artista, Beiras atreveuse a inventar un modo singular de estar no mundo e a asumir a responsabilidade de facelo existir alén da súa existencia privada. Aliás, converteu esa invención nun horizonte de compromiso político ao alcance de calquera: unha maneira inédita de imaxinar e compoñer un proxecto común.

Ese foi o acto que lle permitiu nacer de novo —“menos hamletiano”— e o que nos proporciounou a nós unha referencia ética inescusábel: responder polo propio desexo e asumir o risco da invención como se se tratase dun novo amor.

No acto cívico celebrado no MPG, un dos seus fillos afirmou que o seu pai pasaba a ser patrimonio do pobo galego. Certamente, se Beiras transcendeu dese modo foi polo seu liderado carismático pero, de maneira máis concreta, pola coraxe de non renunciar á súa diferenza máis radical, responsabilizándose polo seu desexo e convertendo a súa causa nunha causa colectiva que enxendrou entusiasmo e marcou Galiza. Non é o mesmo vivir baixo o peso dunha culpa contraída ante un Outro que non existe que responsabilizarse polas consecuencias dunha invención singular.

Como diría Lacan, da nosa posición de suxeitos somos sempre responsábeis.

Obrigado, Beiras

O actual tema de interese político primordial da vivenda comeza a se acompañar doutros asuntos do mesmo nível e da mesma importancia para tratar da vida dos traballadores. Non só hai un grave problema de carestía e de acceso á vivenda. Os salarios parece que non evolúen coa mesma velocidade que a produtividade e, por suposto, moito menos que o crecemento pornográfico dos beneficios dos monopolios dominantes -financeiros e dos outros- e, para rematar, a inflación preocupante fixo aparición e fai aprofundar a fenda entre salarios e poder de compra. Se a vivenda seguiu unha senda de encarecemento continuo, neste momento, visto desde a incapacidade de acceso, non é menos relevante observar con certa distancia o pasado recente das execucións hipotecarias que tantos dramas e tanta vida levaron por diante, na recente, e aínda non esquecida, crise financeira. E non mudou nada.

A vetusta lei hipotecaria española que afunde as súas raíces no século XIX, vixente desde 1946, non foi modificada en termo algún que garanta dereitos dos hipotecados en situación extrema. Aquí non hai posibilidade certa -como un dereito- da dación en pago e ante a incapacidade de lle facer fronte ás cotas debidas, o banco faise co ben -a vivenda- coa débeda da hipoteca e cos intereses que vaia xerando esa débeda. É dicer, os hipotecados desafiuzados poden deixar de herdanza aos seus parentes a débeda co banco. O único modificado é un artigo -deses que expresan desexos- que di que banco e hipotecado poden pactar a entrega do ben se se deixan de pagar as cotas. Bon, de verdade, unha ilusión, un desexo nun ambiente de optimismo pánfilo.

Agora, minorado en grande parte o desexo de se facer cunha vivenda en propiedade, dada a conxuntura económica de precariedade e baixos salarios, aparece pola vía do aluguer o problema da vivenda, que é crónico e non foi enfrontado por ningún goberno desde hai décadas. Na Galiza non hai escusa: as competencias en vivenda son todas da Autonomía, a Xunta mira para outro lado, non exerce máis que para propaganda e, das miles de vivendas anunciadas desde hai oito anos, acaban de facer entrega con exhibición de aporofobia e mecanismos de compensación católica (“gárdea como se fose súa”) a 24 titulares de vivenda novas, os primeiros dunha lista de agarda de máis de 35.000 persoas, das que arredor de 10.000 agardan por unha vivenda pública en aluguer. Ulo? Onde o buscamos?

A cifra media do PIB per capita na Galiza no 2025 é de 31.815 € e a da renda persoal dispoñíbel media é de 17.793 € con aluguer imputado. Tanto unha como outra destas cifras pode ser utilizada para derivar análises favorábeis a unha política económica, a tal outra, facer fincapé nun aspecto ou opacar outros -menos relevantes ou favorábeis-aos intereses do/a analista. Non é que defendamos que calquera perspectiva é orixe de manipulación, mais a mesma cifra pode valer para unha ou outra política económica, neste caso de vivenda.

Antes de facer uso das mesmas cumpriría contar con todos os matices necesarios para distinguir as cifras medias das máis frecuentes, así como as diferenzas territoriais e do acceso fácil a todos os bens salariais, as diferenzas por xénero e orixe nacional, e os diferentes tramos salariais. Por iso é preciso botar a ollada a outros capítulos de gasto á parte da vivenda como é o transporte necesario para traballar ou acceder a outros servizos: educación, sanidade, relacións coa administración, compras xerais, ocio... Poderíamos pensar que a Xunta de Rueda, visto que non están dedicados a facer vivendas públicas ou a solventar o problema dos alugueres escasos e moi caros, é porque están envorcados en ser proactivos noutros asuntos que, pertencendo á actividade público/gobernativa da redistribución da renda, serían colaboradores netos á mellora do nível de vida dos traballadores. Mais tampouco é así.

Vexamos como caso ilustrativo o tema dos transportes públicos. As vivendas dispoñíbeis nas cidades -incluídas as que teñen zonas tensionadas- son escasas, moi caras e nalgúns casos con ofertas non adecuadas: má calidade, más condicións de habitabilidade, contratos por temporada... Mais nalgúns casos, como pode ser o caso de Compostela, a urbe está rodeada de vilas ou bairros dormitorio que albergan traballadores de vida laboral en Compostela coa obriga dun/s desprazamento/s diarios en turismo particular, engadindo ao custo da vivenda o do transporte privado: tempo a maiores, gasto de desprazamento e de aparcamento e de novo máis tempo persoal empregado nesa función indispensábel para traballar e ter unha renda dispoñíbel. E non, aquí tampouco traballa a Xunta.

Como é sabido, pero pouco recordado (eu fago tipo martelo maza de canteiro), na Galiza non hai tren de proximidade e nalgúns casos nen de lonxanía, non hai metro de superficie, e o que é pior, nen podemos agardar por el porque aos gobernantes non lles acorda. É máis, na área comarcal de Compostela, grazas á maxia do condenado AVE, pecharon apeadoiros que antano daban servizo a moitos núcleos habitados da contorna, significando un descenso evidente da calidade de vida. De que non hai servizo de tren con Lugo desde Santiago, non é preciso máis que lembralo como no caso das comunicacións vía férrea de Ferrol e por suposto Lugo/Mariña, e Lugo-calquera parte das comarcas do oriente.

Imaxinemos o que suporía desde a perspectiva do aforro en gastos diarios de transporte que todas as comarcas periurbanas dispuxesen de servizo de tren ou de metro de superficie. Desde poder utilizar vivendas en vilas pequenas e medianas até as vivendas de aldeas abandonadas pero facilmente recuperábeis. O aforro en transporte vén unido ao aforro en consumo de vehículo privado (soportamos a cifra récord de 1 turismo por cada dous adultos), que é un gasto imprescindíbel en cada casa de traballadores con vida en núcleos pequenos o vilas pequenas. A Xunta colaborou de forma negativa a que a redución destes gastos sexa posíbel. Non queda máis que observar como o cuase monopolio de transporte de viaxeiros por estrada está en mans de Monbús, que exerce esa vantaxe/privilexio de modo e maneira que cada vez o servizo proporcionado concita máis protestas, xa que non hai cobertura suficiente de traxectos moi demandados e nos que a garantía de horarios é imprescindíbel para a vida diaria. Xa foi ben expresado polo Vicepresidente da Xunta referíndose ao transporte de viaxeiros con orixe e destino Ferrol: é imposíbel cobrir a demanda (???). Bon, onde non hai, non se pode esperar.

Pongo estas letras sobre el papel buscando inmunizarme contra mi profundo dolor en este país que entierra mejor de lo que trata en vida. Tú que habías llegado a este mundo en Compostela en los estertores de la II República. “Con el Frente Popular”, te gustaba repetir. Y tú, que habías sido criado por el exilio interior en el legado de la Xeración Nós y las Irmandades da Fala, decides ahora partir en este presente repleto de amenazas autoritarias. Tú que nos habías enseñado que la historia no se repite cíclicamente, pero sí tiene vasos comunicantes con la tangente de la espiral que nos conecta con el pasado. “El sistema mundo es un enorme manicomio controlado por sátrapas o sádicos” o “va siendo hora de que os preparéis para hacer política en la semiclandestinidad”, eran algunas de las frases que nos decías en las reuniones de los últimos tiempos.

Cuando hace más de tres décadas tuve la oportunidad de comenzar a tratarte personalmente, tú ya eras, tú ya hicieras. Abdico por lo tanto de participar en el eterno debate alrededor de tu figura humana y que, a veces, nos separó de tu legado intelectual y político. No tengo duda de que, con el paso de los años, éste se instalará en la historia y en el tiempo, influyendo en el pensamiento de las futuras generaciones y nutriendo el cuerpo de la izquierda, el soberanismo gallego y el país en su conjunto.

Fuiste para siempre el alumno del maestro Pereira, el Presidente que merecemos y nunca tuvimos, un economista con vocación docente ejerciendo desde tu cátedra en la Universidad de Santiago de Compostela, un extraordinario portavoz parlamentario zapato en mano que todas deseábamos escuchar, y la persona que ayudó a fundar y lideró el Partido Socialista Galego, el Bloque Nacionalista Galego y Anova-Irmandade Nacionalista, espacio en el que militaste activamente hasta tus últimos días. Dentro de tus múltiples facetas la de la escritura y la traducción no fue menor. Con tu libro O atraso económico de Galicia inauguraste el campo del pensamiento económico gallego contemporáneo y, desde Pepiño (Conto) en 1953 hasta Retratos en fite en 2022, dejaste una estela de obras individuales y colectivas que ocuparán un lugar señalado en el universo literario gallego.

Lo que la gente del común no sabe, Xose, es el hecho de que la música siempre fue tu refugio, alimento y medicina. Te he comentado en alguna ocasión que con el paso de los años llegué a entender que toda tu praxis académica, literaria y política fue en síntesis la interpretación de una partitura con su silencio, su pausa y su rubato al servicio del país. Una escucha del Réquiem de Verdi en compañía de tu madre detonó el inicio de la recuperación de tu bajada a los infiernos a finales de los 70, y las melodías que cada día interpretabas en tu piano de la Reboraina de Aguiar se convirtieron en píldoras contra la soledad y el dolor tras la marcha de Aurichu, tu amor libérrimo de Madrugada. Los Sonetos de Petrarca de Liszt, las sinfonías de Beethoven, el intermezzo de Brahms o tu inseparable Alfonsina de Ariel Ramírez ejercieron de antídoto contra el mal de aire. Las limitaciones físicas de los últimos tiempos y la imposibilidad de posar los dedos en el teclado para arrancar notas fueron el preludio de la renuncia de Beiras en vida. O Beiras que dejaba de ser O Beiras.

“A Madrid solo de embajador”

Cada vez que te preguntaban si ibas a ser diputado en Madrid, respondías diciendo “a Madrid solo iré en condición de embajador”. Tu biografía desde la juventud está enraizada en esa vocación diplomática en la defensa de un ideal por esa “Galiza verdencente espranza”. De hecho, transitaste tres tercios del siglo XX y un tercio del siglo XXI en contacto con los vientos justos del cambio al servicio de nuestra tierra, entendiendo que a veces soplaban desde otras partes del mundo. Fuiste el principito del galleguismo piñeirista, el estudiante que junto a Ferro y Mourullo rompió con este por la izquierda, el fan de las representaciones de María Casares en París, deudor de la obra de Sartre, Camus o Memmi, el líder gallego de un traicionado socialismo ibérico, uno de los muchos excluidos por el pacto bajo cuerda de la Transición, el fascinante portavoz de ese Frente Amplio que el BNG quiso ser en los 90, la antítesis de Fraga, el amigo de poetas, músicos y pintores, el representante patrio de las excluidas en el altermundismo, el retratado con palabras por Galeano, y el que más arriesgó en la década de los años diez para construir un espacio de Unidad Popular que respetase el derecho de las diferentes naciones del Estado a decidir su futuro.

Durante el trecho de vida en que tuve la suerte de coincidir contigo, aprendí mucho más del hombre caído y libre que del hombre triunfante y condicionado por las responsabilidades. Pudiendo elegir, optaste por alistarte de corazón con las condenadas históricamente a perder, escogiendo no acomodarte. Fue entonces cuando descubrí a la persona escondida detrás del personaje, esa dimensión desconocida de una figura pública única e irrepetible. Tan solo por eso soy alguien afortunado.

La línea del horizonte anticipa un invierno que insiste en robarle las hojas del calendario al otoño. Vivimos en un lugar de dos estaciones con la lluvia como lágrimas para esta despedida. Tu vida habla del mito de Sísifo, aquel que experimentó la libertad cuando acabó de empujar la roca unos momentos antes de comenzar de nuevo. Ahora nos toca a nosotros continuar.

Por las calles de nuestra historia marcha lentamente nuestro Comandante sin ejército para una revolución.

Deito estas letras no papel buscando unha inmunización da miña fonda dor neste país que enterra mellor do que trata en vida. Ti que chegaches a este mundo en Compostela nos estertores dunha II República “canda a Fronte Popular” e fuches criado ate a túa mocidade polo exilio interior no legado da Xeración Nós e as Irmandades, decides agora partir neste presente ateigado de ameazas autoritarias. Ti que nos aprenderas que a historia non se repite ciclicamente, mais ten vasos comunicantes coa tanxente da espiral que nos conecta co pasado. “O sistema mundo é un enorme manicomio controlado por sátrapas ou sádicos” ou “vai sendo o momento de que vos preparedes para facer política na semi-clandestinidade”, eran algunhas das frases que nos dicías nas xuntanzas dos últimos tempos.

Cando hai máis de tres décadas tiven a oportunidade de comezar a tratarte persoalmente, ti xa eras, ti xa fixeras. Abdico polo tanto de participar no eterno debate ao redor da túa figura humana e que, ás veces, nos afastou do teu legado intelectual e político. Non teño dúbida de que, co paso dos anos, este se instalará na historia e no tempo, influíndo no pensamento das xeración futuras e nutrindo o corpo da esquerda, o soberanismo galego e o país no seu conxunto.

Fuches por sempre alumno do mestre Pereira, o Presidente que merecemos e nunca tivemos, un economista con vocación docente exercendo dende a túa cátedra na USC, un extraordinario voceiro parlamentario “zapato en man” que todas desexabamos escoitar, e a persoa que axudou a fundar e liderou o Partido Socialista Galego, o Bloque Nacionalista Galego e Anova-Irmandade Nacionalista, espazo este no que militaches activamente ate os teus últimos días. Dentro das túas múltiples facetas a da escrita e a tradución non foi menor. Co teu libro O atraso económico de Galicia inauguraches o campo do pensamento económico galego contemporáneo e, dende Pepiño (Conto) no 1953 ate Retratos en fite no 2022, deixaches un ronsel de obras individuais e colectivas que ocuparán un lugar sinalado no universo literario galego.

O que a xente do común non sabe, Xose, é o feito de que a música foi sempre o teu refuxio, alimento e menciña. Téñoche comentado nalgunha ocasión que co paso dos anos cheguei a entender que toda a túa praxe académica, literaria e nomeadamente política foi en síntese a interpretación dunha partitura co seu silencio, a súa pausa e o seu rubato ao servizo do país. Unha escoita do Réquiem de Verdi na compaña da túa nai detonou o inicio da recuperación da túa baixada aos infernos a finais da década dos setenta, e as melodías que cada día interpretabas no teu piano da Reboraina de Aguiar convertéronse en pílulas contra a soidade e a dor tras a marcha de Aurichu, o teu amor libérrimo de madrugada. Os Sonetos de Prtrarca de Liszt, as sinfonías de Beethoven, o intermezzo de Brahms ou a túa inseparable Alfonsina de Ariel Ramírez exerceron de antídoto contra o mal de aire. As limitacións físicas dos últimos tempos e a imposibilidade de pousar os dedos no teclado para arrincar notas foron o preludio da renuncia de Beiras en vida. O Beiras deixaba de ser o Beiras.

“A Madrid só de embaixador”

Cada vez que che preguntaban se ías ser deputado en Madrid, retrucabas dicindo “a Madrid só irei en condición de embaixador”. A túa biografía dende a mocidade está inzada desa vocación diplomática na defensa dun ideal por esa “Galiza verdencente espranza”. De feito, transitaches tres terzos do século XX e un terzo do XXI en contacto cos ventos xustos do cambio ao servizo da nosa terra, entendendo que ás veces sopraban dende outras partes do mundo. Fuches o principiño do galeguismo piñeirista, o estudante que xunto ao Ferro e Mourullo rachou con este pola esquerda, o seareiro das representacións de María Casares en París, debedor da obra de Sartre, Camus ou Memmi, o líder galego dun traizoado socialismo ibérico, un dos moitos excluídos polo pacto baixo corda da Transición, o fascinante voceiro dese Fronte Amplo que o BNG quixo ser nos noventa, a antítese de Fraga, o amigo de poetas, músicos e pintores, o representante patrio das excluídas no altermundismo, o retratado con palabras por Galeano, e o que máis arriscou por construír na década dos dez un espazo de Unidade Popular que respectara o dereito das diferentes nacións do Estado a decidir o seu futuro.

Durante este treito de vida onde tiven a sorte de coincidir contigo, aprendín moito máis do home caído e libre que do home triunfante e condicionado polas responsabilidades. Podendo elixir, optaches por alistarte de corazón coas condenadas historicamente a perder, escollendo non acomodarte. Foi entón cando descubrín á persoa agochada detrás do personaxe, esa dimensión descoñecida dunha figura pública única e irrepetíbel. Tan só por iso, son alguén afortunado.

A liña do horizonte anticipa un inverno que teima en roubarlle as follas do calendario ao outono. Vivimos nun lugar de dúas estacións coa choiva como bágoas para esta despedida. A túa vida fala do mito de Sísifo, aquel que experimentou a liberdade cando rematou de empurrar o penedo uns intres antes de comezar de novo. Agora tócanos continuar a nós.

Polos rueiros da nosa historia marcha paseniño o noso Comandante sen exército para unha revolución.

Estes días, no medio das reivindicacións da rapazada acampada nas prazas, escoitei algunhas comparacións da situación actual da vivenda coa época dos nosos pais, dos nosos avós… porque sempre hai quen porfía en encirrar o conflito xeracional inda que sexa por vender libros. De tanto volver a vista atrás e matinar nas xeracións anteriores, veume á mente El Verdugo (1963), o mellor filme de Berlanga, se me preguntan, no que a trama se pon en marcha porque Pepe Isbert está a piques de xubilarse coma verdugo e iso suponlle que nin el nin a súa familia van poder acceder ao piso de protección oficial que lles correspondería se seguise a ser funcionario público. Durante toda a película o piso do padroado, cos seus tres cuartos e a súa terraza para cear no verán, paira sobre as decisións e os destinos dos personaxes, até propiciar o traxicómico final.

Lembrei a película e o ben que reflicte a España do NO-DO: as clases populares sobrevivindo a base de adaptárense ás esixencias do réxime e de aparentar abrazar eses principios (ás veces arrastro e berrando, como lle acontecía a Nino Manfredi ao final da película) e unha pátina de modernidade sobre a miseria: a voz engolada de Matías Prats anunciando as inauguracións do caudillo sobre a música triunfante de trompeta.

Vese que o NO-DO como modelo de comunicación propagandística deixou fonda pegada nalgúns nostálxicos, e esta semana asistimos a unha reconstrución histórica daquelas locucións exaltadas a cargo de Alfonso Rueda e a súa conselleira de vivenda, María Martínez Allegue. A escena, representada diante dos 24 pisos de protección oficial que a Xunta vén de entregar en Santiago (os primeiros en 17 anos de goberno), tiña todos os vimbios simbólicos cos que se teceran aquelas reportaxes do réxime: as humildes familias expectantes a pé do estrado que se instalara para que o presidente Rueda puidese saudalas desde arriba, os chaveiriños en forma de casa co logotipo da Xunta pendurados dun panel azul corporativo, a prensa gráfica retratando para as súas galerías fotográficas a todos e cada un dos destinatarios do alugueiro protexido, os agradecementos entre bágoas, o sorriso paternalista dos políticos.

Como nunha graduación de película americana, un Matías Prats de a patacón anunciaba o nome da persoa adxudicataria e esta tiña que subir ao estrado (conteilles xa que había un estrado?) e desfilar até o lugar onde por fin recoller as súas chaves de mans do presidente ou da conselleira. O nivel de espectacularización dos dereitos constitucionais foi tal que case foi un milagre que a Alfonso Rueda non lle escapase un “you get a house!” ao estilo Oprah Winfrey cada vez que entregaba un xogo de chaves.

Antes diso, o discurso, lembrándolles aos arrendatarios que eses pisos están pagados “con impostos de todos os galegos”, como se eles non fixesen parte dos galegos que pagan impostos e só estivesen alí como obxecto de beneficencia. Para que non quedase dúbida de que non todos somos iguais neste mundo de propietarios e rendeiros, o presidente encomendounos tamén a coidar as súas vivendas “como se fosen as vosas casas”. Non descarto que vaia facer coma os propietarios de pisos de estudantes e se pase a cobrar o alugueiro en man para poder osmar cando lle abran a porta, a ver como lle ten o piso esa xente.

O que debería ser un trámite burocrático de acceso a unha escasísima primeira oferta de vivenda pública, asinar uns papeis e recoller unhas chaves, virou, en mans da Xunta do PPdeG, nun festival da beneficencia na liña á que xa nos teñen afeitos, como aquel acto do primeiro aniversario de Alfonso Rueda á fronte do goberno galego, no que destinatarios de distintas prestacións sociais agradecían a Deus e a Xunta que os cartos públicos se destinasen a servizos públicos. E imos ter festivais para un bo anaco, porque aínda quedan 32.000 demandantes de vivenda pública que levan máis de catro lexislaturas do PP agardando. Se cadra os vindeiros agraciados, no canto de asumir o estilo do NO-DO, optan pola estética berlanguiana, e dálles por subir todos xuntos de ganchete ao estrado cantando aquilo de “Alfonso Rueda, te recibimos con alegría…”. Será, sen dúbida, o que está a soñar o presidente mentres se prepara para licitar outros 24 pisos nas vindeiras décadas.

Lin que o incremento da temperatura impulsa a migración e radicaliza a polarización política nas sociedades de destino. Chámanlle ‘aceleración catastrófica da sociedade exponencial’. Tres referentes dos recursos escénicos: Harold Pinter, Darío Fo e Ana de Bande. Pois aquí a temperatura subímola ao noso xeito: a deputada por Ourense igual che traballa un spray de pementa como acusa de usar suterlugios o alcalde de Ourense nunha desas polémicas brutas. Fume de pipa saudade / noite silenzo frío. E observar a deriva cotiá do goberno galego e entender mellor a poesía de Manuel Antonio. Se a Conselleira de Política Social di que “os menores deben retornar a Marrocos” e Paula Prado calificou a situación de “invasión”, aventurando que o presidente Sánchez podería acabar sendo xulgado por “traición”, Diego Calvo desculpaba a ausencia de Rueda á xunta do goberno que preside por ir apoiar a Vivas: “Madrid é o mellor sitio onde pode estar”; namentres Román Rodríguez culpa a LOMLOE dos desastrosos resultados de PISA cando Galicia ten transferidas as competencias educativas, Feijóo di que cómpre retirar pantallas e dispositivos, contra o impulso de E-DIXGAL que el mesmo abandeirou no seu día. Só falta o brinde na adega familiar do Conselleiro de Emprego: por esquecer pedir licenzas! Polos inmigrantes sen contrato! Arriba esas tazas, saúde! Pero nada disto lles impide reivindicar a integridade territorial allea namentres perpetúan no seu territorio políticas que discriminan as persoas máis vulnerábeis. Así que vostede está aquí, en Old Trafford: el teatro de los sueños.

Catro conceptos en modo catro vellos mariñeiros coa axuda dos altofalantes do país, ‘farmeando aura’: sentidiño, Galicia, Galicia, Galicia, comunidades riquiñas... Porén, cal é o sentidiño dun goberno galego que vai á cola do gasto en educación? Ou que en nome da industrialización estraga o territorio e a paisaxe? Que sentidiño ten o deterioro da atención primaria na sanidade? O PP galego agranda a leira anosando a idea de Bannon: inundar a zona, pero de esterco. E iso que estercan de oído. A esaxeración de cada minuto enmudécenos e impídenos ver o sentido real da Historia. O municipal mestúrase co planetario, o nacional co estatal. Louzán e Trump, un verano en Nueva York. Canta o Leo de Matamá: eu levo Matamá en lo más hondo / eu levo a galaxia en lo más hondo. E malia todo, temos a intuición atinada de que algo falta: no estrondo mediático, na ausencia de políticas, nos silencios de quen transixe ou nas carencias dos que menos teñen. No continuo sobresalto custa discernir o accesorio do fundamental. A realidade é incerta e os nosos valores son postos en dúbida, pero urxe tomar decisións porque o que está en xogo é importante. Por iso precisamos imaxinar o inimaxinábel.

Vencer esa imposibilidade significa recuperar a política dende a esquerda e propoñer. Transcender ese marco de sinalar imbecilidades e bochornos. O barullo apocalíptico é unha estratexia macanuda de distracción. A 'fascinación polo desastre' e disparar contra todo non permiten interpretar con claridade. Porque a ultradereita, como aquel DJ da Disco Hermo Muimenta, le ben ‘a psicoloxía de pista’: modela sufrimentos económicos e sociais traducíndoos nunha gramática de inseguridade cultural e nacional (escoitei unha vez: deiteime de día e aínda me petaba o bumba, bumba). Non é doado combater esta inercia do país na sociedade das resistencias. Como facer callar na sociedade labrega o discurso da sostibilidade coa pervivencia económica? Como favorecer a participación política da mocidade do país? Sen cidadania económica non hai cidadania política e existe unha relación moi estreita entre as condicións laborais e a participación.

Á mesma bat-hora (San Caetano como a cova daquel batman da TVG dos oitenta), a Xunta de Rueda escenifica para o público galego la mayor historia de éxito jamás contada (antes Alberto, antes Fraga, antes...). Pero o deterioro dos servizos públicos galegos é tan grande e tan continuado que acadaron o máis difícil: parece que se deterioran sos, van automáticos, como as cámaras do Land Rober. A aparente inevitabilidade dos tempos. Coroada na oscilación confusa pero constante da dereita tradicional —aka Robin, o polbo en pota de cobre, sen capacidade de entenderse ela mesma e, o que é peor, talvez sen intención de facelo— cara a extrema dereita —aka Batman, o polbo no microondas— e esa pulsión de irrefreábel atracción: Robin querendo ser Batman na maioría das democracias europeas. E todos queren ser Capitán América. Os superheroes non renden contas. Atacar con precisión a falta de expectativas abstencionistas non significa que parte do electorado vote contra os seus intereses. Simplemente reflicte as contradicións do mundo no que vive. Só está na realidade quen a interpreta. Unha bandada de estorniños non son só moitos paxaros voando xuntos. Hai unha intelixencia colectiva de reglas sinxelas que foxe do comportamento dun só individuo. Polo ben de todas cómpre descifrar máis pronto ca tarde o sentido do seu canto. Máis que pensamento individual, precisamos facer da política a arte de pensar dende a cabeza das demais. Ou iso ou o bumba-bumba.

Happy days are here again é o título dunha canción, escrita en 1929 con música de Milton Ager e letra de Jack Yellen. Apareceu na película de 1930 Chasing Rainbows e foi a canción da campaña electoral de Franklin D. Roosevelt en 1932, despois da Gran Depresión de 1929. A mensaxe ( “Os días felices están aquí outra vez / Os ceos brillan outra vez”) era un canto de optimismo e confianza no futuro. “Nada hai que temer máis que ao medo mesmo”. Ese foi o contido do New Deal que sentou as bases da protección social moderna nos Estados Unidos.

Le retour des jours heureux foi tamén o lema do programa político do Consello Nacional da Resistencia francés de 1944. A Resistencia, baixo a dirección de Jean Moulin, preparaba a Liberación cun vasto programa de medidas, entre as que se incluían nacionalizacións e unha ampla Seguridade Social. Baixo ese lema fundouse o modelo social francés moderno. Hoxe La France Insoumise utiliza ese eslogan.

O gran tema da nosa época é o secuestro e cancelación do futuro. En definitiva, a prohibición do optimismo como programa político: a esperanza de que “algún día todo estará ben” (Voltaire). Iso é o que as elites queren borrar do rostro do mundo. Ese é o epicentro da estratexia cultural da nova dereita. Con estratexias de lavado de cerebro lanzadas dende grandes plataformas mediáticas crean crises imaxinarias e sementan malestar. Estenden o leit-motiv da decadencia para presentarse como os valedores da antiga grandeza imaxinaria antes de que caíamos no abismo. A realidade perde peso para abrir a fiestra ao pesimismo que, como afirma o novelista Ian MacEwan, “ten un efecto paralizador, coma se fóra un pegamento metafísico contra o que temos que loitar”. Esa confraternización coa distopía ábrelle a porta aos ultras que teñen como programa o regreso a unha comunidade de orixe fabulosa e incontaminada. Unha subxectividade política construída sobre un mito reaccionario: ese é o punto no que nos atopamos.

Como hai cen anos, cando o fascismo estivo a punto de cambiar o curso da Historia, trátase de atopar un pandote para vehicular o odio e a vinganza de masas embrutecidas. Para René Girard o chibo expiatorio é o modo en que unha sociedade en crise dirixe a súa violencia interna cara un inocente para unificarse e restaurar imaxinariamente a orde social. Un delirio, do que sobran exemplos na historia. O declive do Estado de Benestar, a causa fundamental do malestar social, non provoca ira dirixida contra o tecnocapitalismo financeiro que o socava. Moi cucas, as elites que se benefician de desmontar a protección social desvían a atención coa fórmula de prometer identidade e unha imaxe fabulosa, fantástica, falsa, do pasado.

Agora ben, a cancelación do futuro non pode combaterse só mediante unha visión máis mesurada e positiva do presente nas sociedades occidentais (negando a premisa maior da cadea de falacias coas que o público é bombardeado sen descanso a través dun lavado de cerebro masivo e constante) senón co retorno da Utopía, ou como lle queiramos chamar a unha sociedade cun mínimo de decencia, sentido de xustiza e alegría, non odio e paixóns tristes, nas rúas. A tarefa do momento é imaxinar un mundo alternativo. Un contra proxecto sen complexos. Un sentido de futuro.

Hai elementos no aire, pero é precisa unha síntese convincente. No plano económico a Teoría Monetaria Moderna é unha vía a explorar para abordar o gasto público e a protección social, como o fan Sanders e Melenchon. No cultural, vemos como, na nosa propia cara, as grandes plataformas tecnolóxicas están roubando e privatizando o legado cultural da humanidade: é inadmisible. O imperio da cultura de masas, que alzou como xuízo de gusto a mediocridade e as estruturas repetitivas, vingándose do complexo e refinado, ten que ser destronado. Hai que volver, non á vangarda, pero si ao tentativo, aberto e experimental. O mercado non pode ser a vara de medir do Espírito. O tema de Odiseo, a película de Cristopher Nolan, é que pode causar a fin dunha civilización: o peche da mente moderna. Dende hai décadas estamos vendo o asasinato da imaxinación política e a eliminación da cultura humanista. Unha sociedade que só sabe imaxinarse a si mesma a través do cristal do nihilismo, da pura violencia e do poder do máis forte, non pode sobrevivir. Esa arrogancia -esa hubris- reclama a súa némesis.

Agora non é antes: non se trata de facer filoloxía restaurativa, como se o problema tivera sido desviarse do recto camiño, así se trate de Marx ou de Castelao. Máis ben hai que formular unha vía para o século XXI, consciente da experiencia histórica pero virada ao futuro. E haina. Hai bases filosóficas, económicas, culturais e hai riqueza dabondo para que sexa posible unha sociedade máis igualitaria, plural, complexa e feliz. Hai riqueza. Que se pode distribuír. E hai vida. Que se pode gozar. Fronte a unha oligarquía que está rompendo as regras do xogo, subir impostos e reducir a xornada laboral é o primeiro. A disociación entre os gobernos e a opinión pública sobre o xenocidio en Gaza indica que a insidia difundida urbi et orbi non trunfa sobre o sentido común humano. O mesmo vale para os enxoitos logros da machosfera ou a impugnación do cambio climático e da ciencia.

Unha política baseada en principios humanos ten que erguer a bandeira da esperanza e un relato de posibilidades positivas. De recuperación dos días felices. Magnífica Humanitas, a encíclica de León XIV, dá no cravo co seu título, que invoca a confianza na admirable humanidade e ofrece unha bafarada de aire fresco. “Cada xeración recebe en herdanza a tarefa de dar forma ao seu tempo: de facer madurecer a historia como un lugar onde a dignidade de cada persoa sexa salvagardada, a xustiza promovida e a fraternidade posibilitada”. Humanismo, pacifismo e doutrina social: as bases dunha nova Democracia Cristiá, aborrecida polos campións do militarismo tecnolóxico, como Peter Thiel, o máis parecido ao Anticristo que anda solto hoxe no mundo. León XIV, crítico da IA, é o líder europeo que máis se esforza en darlle voz á paz e sona ás veces coma Pico della Mirandola. Di aquilo que os líderes políticos da UE non queren dicir por covardía ou propio convencemento. Ten moito mérito nun momento en que os prexuízos fan rápida metástase en paranoia, amplificados por xornais, teles e radios que dan vergoña allea, voces dos seus amos.

Dende logo, a tecnocracia que se limita a xestionar, por ben intencionada que sexa, non é a resposta, nin moito menos a idolatría neoliberal do lucro. Sabemos que “Con usura non ten o home casa de boa pedra. Duccio non veu por usura, nin Piero della Francesca..”. Non hai beleza se só hai cálculo. O dogmatismo da moderación, como sinalaba hai pouco nunha entrevista o ex presidente chileno Gabriel Boric, tampouco é a resposta. Necesítase un contra proxecto, unha visión magnánima e magnífica dunha sociedade futura, que alguén ten que saber construír. Non necesitamos xente ruín que pense ruín: para iso xa están os mediocres dirixentes da UE e outros que andan máis cerca. Antes de que nos metan nunha guerra, antes de que a crueldade anegue o espazo, hai que volver a mirar cara a beleza do mundo; hai que restituír a confianza como vínculo social, disipando os malos humores. Hai, si, utopías factibles, posibles, para atallar o incendio do mundo.

O último que soubemos da empresa nova Cobre San Rafael, filial de Atalaya Mining que quer reactivar a explotación da mina de Touro, é que presentou o seu programa social. 45 millóns de euros para 25 anos (aprox.), 1,8 millóns por ano, aproximadamente. Suponse que son para entregar en obras sociais variadas ao tecido social de afectados, para facer pipiretadas. A plataforma que se opón ao proxecto mineiro tal e como se coñece respondeu rapidamente para impedir ser burlados (caridade a cambio de que?). Sabido é que non é un investimento, sabido é que se corresponde coa práctica de compañías deste tipo de convencer aos denominados en linguaxe internacional stakeholders externos. Nós traduciríamos por afectados. O que si está moi desenvolvido na análise da boa conduta do investidor agresivo é como se levan as cousas cos afectados locais. Que vén sendo algo así, no momento actual, como cambio colares de doas de cores brillantes por ouro (que fixeran os conquistadores en América).

A política de Ence neste caso é ben coñecida, porque mesmo se gaban dela: son 3 millóns de euros anuais para festas e verbenas dos afectados próximos. Procuran que todos reciban algo. E o que é pior: reciben e aceptan. Parte desa busca de aceptación polo entorno local consiste en reunións informativas de propaganda, que non son para tomar ningunha decisión nen para ter un interlocutor co que negociar, nen para ningún compromiso empresa/afectados, xa que mesmo formalmente a empresa non fala por si mesma senón que é unha outra empresa encargada desta misión a que enreda máis ou menos aos afectados. Non existe personalidade xurídica duns nen doutros que faga posíbel unha negociación. A empresa pide os permisos legais e logo trata de neutralizar o descontento, protesta ou oposición frontal ao proxecto, en conversas de bar. Polo tanto, coñecido o proxecto, a ideia de execución e o tipo de investimento, a responsabilidade recae totalmente na Xunta e, hoxe en día, a decisión de lle dar para diante a unha explotación mineira deste tipo sen ningún vínculo con outros investimentos é tan miope, tan doutra época e doutras economías, que parece incríbel que sexa promovida pola Xunta.

Convén non confundir industrializar con explotar minas, minerais en calquera forma, mesmo canteiras. E tampouco é conveniente gabarse -por precipitación ignorante- de que, se algunha empresa se instala aquí, explota unha minaría de novo, e de súpeto, ouh milagre!!, aumentan as exportacións, iso signifique un éxito de política económica. Convén ir paso a paso e analisar cada un deses elementos de decisión de política económica, chamada de industrialización. É sabido que explotar recursos naturais -neste caso, mineiros- e vender ao exterior ese mineral non contribúe á industrializar, só, na economía na que se realiza e conclúe a cadea de valor que comezou coa explotación mineira. As cadeas de valor hoxe son globais sen posibilidade de proveito nas economías que só soportan a primeira parte: a extractiva. Se non existe un encadeamento transformador na mesma economía o valor posíbel a xerar só favorece a quen forma parte da cadea de valor grazas ás factorías industriais que utilizan o recurso ou que transforman materias primas derivadas.

É unha evidencia científica en economía do crecemento que os encadeamentos especializados creando bens de capital teñen un tirón positivo e duradoiro sobre a produtividade, creando á súa vez efectos derivados de sostemento do crecemento. Así se demostra no estudo da OCDE (2016), na base de datos Inter-Country Táboas Input-Output que identificaron os grados de fragmentación da produción dunha cadea específica de produción, os grados de interdependencia entre sectores e -o máis interesante- onde se concentra o maior valor agregado: e non é onde só existe explotación dos recursos. Por tanto, teriamos que contar coa seguridade de que a proposta económica, de política económica, que se fixer, deberá conseguir que os encadeamentos industriais cara adiante ou cara atrás existan xa que son a única garantía de dispor dunha fonte de interdependencia sectorial, típica dos países industrializados do noso entorno económico. Tamén desa forma, estaremos en sintonía co tamaño e necesidades do noso sector industrial hoxe conforme co dunha economía industrial como é a galega.

Os órganos de decisión da Xunta ante un proxecto desta natureza -e desta envergadura física, patrimonial e medioambiental- deberían ter estudado e determinado cales son as cadeas de valor identificábeis no caso do cobre. Que peso ten nesas cadeas a parte extractiva mineira. Cales son os principais países provedores dese mesmo cobre. Cales son as empresas que lideran os elos máis importantes da cadea de valor global, neste caso, unha vez coñecida. Examinar os casos -se houber- de países que foron quen de daren o salto desde a explotación mineira á transformación industrial, pasando a ter presenza no mercado mundial de bens de capital... (neste caso, estaríamos conformes cunha inicial factoría de refinación ou aquilo que fose preciso para posterior tratamento industrial).

Desa ringleira compacta de coñecementos precisos para tomar unha decisión fundamentada cumpriría pór a traballar conxuntamente varias dependencias da administración da Xunta. Sería unha novidade que, á parte da propia dirección xeral correspondente, o IGE, IGAPE e os equipos das Universidades especializados tanto en análise económica financeira como en tecnoloxía industrial traballasen de forma conxunta e por encargo superior de quen ten a responsabilidade e a competencia exclusiva da política industrial.

Por que facemos esa proposta que pode parecer que magnifica o proxecto? Pois por unha razón fundamental de peso: Cobre San Rafael pertence á Atalaya Mining, e este grupo posúe, xestiona e se lucra das mellores explotacións mineiras que hai en metais estratéxicos como é o cobre. Di Atalaya Mining de si mesma que conta cunha carteira de activos en varias zonas mineiras de primeiro nível, entre elas na Faixa Pirítica Ibérica. Atalaya está participada por un conxunto de grandes fondos de investimento e de xestión de activos mundiais como son Farringford, Ithaki, Black Rock, Investiment Management UK, Rovida, Magallanes, The London and Amsterdam Trust Co... A xestión desta compañía xunto co alcance mundial dos seus negocios e estratexias, esixe pola parte da Xunta un empeño e un coñecemento do mesmo rango, xa que as condicións de explotación e o futuro son a súa responsabilidade.

Esta semana comeza o curso escolar e os nosos gobernantes xa lanzaron as habituais mensaxes desexándolle ao alumnado o mellor nesta viaxe, etapa, aventura, ou a metáfora trillada que se lle ocorrese desta vez aos respectivos xefes de prensa. O presidente Alfonso Rueda decidiu gravar a súa mensaxe desde o colexio San Narciso de Marín, o privado-concertado no que el estudou varios cursos cando era neno. Máis ca un acto de nostalxia oitenteira ao estilo das insoportábeis contas de redes sociais que enxalzan a EXB, diría que se trata dunha declaración de intencións nada disimulada.

Entre os máis de 1200 centros de ensino galegos, o noso presidente escolleu para a súa presentación do curso un centro concertado, o que ten moito que ver co sentido que este goberno da Xunta lle quere dar aos servizos públicos, que para eles están moi ben sempre e cando sirvan para financiar empresas privadas. Unha das cuestións nas que os asesores do presidente lle recomendaron incidir nesa presentación foi na gratuidade das escolas infantís de 0 a 3 anos e das universidades galegas. O colexio desde o que fixo este anuncio, por exemplo, é privado nese primeiro ciclo de infantil, pero se vostede se sinte clase media aspiracional pode levar as súas crianzas alí de balde, que xa a Xunta sufraga ese e todos os centros de ensino privado de 0 a 3 anos. O que seguramente non atope será praza nun centro público das mesmas características, porque levamos anos sen novas escolas infantís públicas, e Alfonso Rueda está tan encantado con este modelo privatizador que non dubidou en devolver 22 millóns de euros do goberno central para a creación de prazas públicas.

Algo semellante acontece no ensino superior. Mentres a consellaría de Román Rodríguez frea a creación de novas titulacións coa desculpa de que xa existen nalgunha das tres universidades galegas e a demanda está cuberta, apadriña a creación de graos redundantes na universidade privada de Abanca. No canto de fornecer a FP pública de profesorado e medios, apostan por un modelo de cursos masivos no que o alumnado descarga temarios online e o profesorado fai, como pode, o seguimento de aulas virtuais sen poder personalizar nin concretar o ensino, o que acaba derivando alumnado aos centros privados.

Perante este panorama, ás veces xorde, moi timidamente, o debate sobre por que seguimos a manter escolas privadas cos nosos impostos, e non falta o historiador afeccionado que nos lembra a LODE de 1985 e o concerto educativo entre igrexa e estado: a teoría é que o estado precisaba crear milleiros de prazas públicas en pouco tempo para garantir o dereito universal ao ensino, e os centros relixiosos xa estaban aí. Mesmo se obviamos que o concerto foi un dos moitísimos pactos da Transición e aceptamos a versión saneada de que detrás había motivos puramente loxísticos, corenta anos despois non podemos seguir a falar dun parche que resolve unha falta puntual de prazas: a constante inxección de cartos ao ensino privado e o desinvestimento do público é unha política deliberada. No caso do goberno da Xunta, esténdese tamén a outras consellarías.

Outro exemplo da súa predilección polas empresas privadas é o chamado “Bono Concilia” que a conselleira de Política Social, Fabiola García, anunciou aos catro ventos como cada ano, para axudar as familias a conciliar polo verán (outra derrota que parecemos asumir desde a clase traballadora é que a tan cacarexada conciliación nunha ten que ver con poder traballar menos horas para pasar máis tempo cos fillos, senón con ter espazos para deixalos con terceiras persoas mentres ti non deixas de producir). O caso é que cando levabamos medio verán enriba e a rapazada xa estaba nos campamentos e ludotecas, a conselleira anunciou que este ano quedaban excluídas desas axudas “para todas as familias” precisamente as familias que estivesen a levar as crianzas a campamentos e espazos públicos. O “Bono Concilia”, sufragado por todas nós, resultou ser unha subvención para as empresas privadas que se dedican a organizar campamentos de verán, non unha axuda para as familias.

Á vista do ben que lles veñen os cartos públicos para repartir axudas ás empresas, non entendo que o presidente Rueda, o mesmo que o seu xefe de planta Feijóo, teña tanto interese en baixar os impostos. A ver se vai ser que, en realidade, o que quere Alfonso é deixar de recadar para deixar de beneficiar a esas empresas privadas, e nós aquí, criticando sen saber?

Mientras escribo estas líneas, en las aldeas de Feros y A Torre, en Cacheiras, Teo, han comenzado las obras de una planta destinada al tratamiento y valorización de residuos de construcción y demolición, capaz de recibir, clasificar y triturar miles de toneladas anuales de escombros procedentes de obras y derribos. La empresa promotora, Excavaciones Midón S.L., ha optado por presentar una comunicación previa a través de una entidad de certificación municipal, una vía que le permite iniciar actuaciones sin necesidad de una licencia municipal convencional. Estos trabajos incluyen la impermeabilización del suelo, sistemas de recogida de aguas pluviales y otras actuaciones preparatorias. El proyecto avanza. Y con él, un anticipo de lo que está por venir: maquinaria pesada, ruido, polvo y un trasiego constante de camiones de gran tonelaje por carreteras estrechas que no están preparadas para soportarlo. La pregunta que muchas vecinas y vecinos se hacen es si alguien, en alguna administración, tiene intención real de frenarlo.

Hace apenas unos meses, los vecinos y vecinas de estas aldeas presentaban públicamente la Plataforma STOP Planta de Residuos Cacheiras - Aldeas Limpas. Lo hacían en el propio lugar donde está prevista la instalación, a escasos metros de viviendas, caminos rurales y espacios cotidianos de vida. Desde entonces han celebrado concentraciones ante el Concello de Teo, participado en plenos municipales, organizado caminatas reivindicativas y mantenido reuniones con representantes autonómicos y municipales. Lejos de apagarse, la contestación social ha ido creciendo a medida que avanzaba la tramitación.

La respuesta institucional, sin embargo, ha seguido moviéndose en un registro conocido. El Concello ha insistido en que dispone de escaso margen de actuación y debe ajustarse a la legalidad vigente. La Xunta ha defendido el rigor de la evaluación ambiental y ha recordado que el proyecto obtuvo un informe favorable. Todo ello puede ser cierto y al mismo tiempo insuficiente. Porque la cuestión nunca fue únicamente jurídica. Siempre fue también política.

Y aquí conviene detenerse en una palabra que aparece una y otra vez en este conflicto —y en tantos otros que afectan al rural gallego—: politización. Se utiliza como si fuera una forma elegante de desacreditar una protesta. Como si existiera una frontera clara entre los “vecinos legítimos”, que expresan preocupaciones razonables, y aquellos que pretenden convertir esas preocupaciones en una cuestión pública. Como si organizarse, convocar reuniones, hablar con medios de comunicación o solicitar apoyo institucional transformase automáticamente una reivindicación vecinal en algo sospechoso.

Es una idea extraña. Porque precisamente eso es la política en su sentido más elemental: personas que se organizan alrededor de un problema común para intentar influir en decisiones que afectan a sus vidas.

Escribo esto como investigador que lleva años estudiando conflictos territoriales y como vecino que ahora se encuentra dentro de uno: nuestra casa está a menos de 150 metros de la futura planta. Lo que he encontrado a lo largo de estos meses de movilización son personas preocupadas por algo extraordinariamente concreto: una instalación destinada a gestionar residuos de construcción en medio de un entorno residencial, con las consiguientes afectaciones a la salud y calidad de vida de quienes allí residen. Personas que quizá votan a partidos distintos, que probablemente discrepan sobre muchas cuestiones, pero que coinciden en algo muy simple: no consideran adecuado este emplazamiento. Bruno Latour llamaba “comunidades concernidas” a los colectivos que no preexisten a un problema, sino que emergen de él —que no los convoca una ideología, sino una cosa concreta que irrumpe en sus vidas y los obliga a organizarse. Es exactamente lo que he visto aquí, y lo que hace aún más llamativo el contraste con la actitud del Concello de Teo y la Xunta de Galicia.

Por eso resulta tan llamativo que sean precisamente los vecinos quienes han tenido que asumir funciones que cabría esperar de las instituciones: recopilar documentación, estudiar expedientes, fiscalizar la actividad en los terrenos, presentar denuncias ante las administraciones competentes, organizar actos informativos y mantener la atención pública sobre el proceso. Mientras tanto, las administraciones se han limitado con frecuencia a explicar por qué no pueden hacer más.

Pero escudarse en los límites de la legalidad no es una respuesta política, es una respuesta técnica. Y la política democrática no consiste únicamente en verificar que un expediente cumple los requisitos formales, sino también en valorar intereses contrapuestos, escuchar a las comunidades afectadas y asumir responsabilidades cuando surgen conflictos. Reducir la política a mera gestión administrativa es, paradójicamente, una forma de despolitización: presentar decisiones que tienen consecuencias profundas sobre el territorio y la vida de la gente como si fueran simples procedimientos técnicos inevitables.

En Cacheiras, mientras tanto, las máquinas han comenzado a trabajar y la movilización vecinal continúa. Y con ella, la de tantas otras comunidades que en este momento libran batallas similares por toda Galicia frente a proyectos que se instalan en su entorno sin que nadie les haya preguntado. En todos estos casos, lo que está ocurriendo es algo mucho más sencillo y mucho más antiguo: ciudadanos intentando intervenir en las decisiones que afectan a su entorno. Eso, precisamente, es hacer política. Y quizá el verdadero problema no sea que los vecinos hayamos politizado el conflicto. El problema es que algunas instituciones llevan demasiado tiempo intentando convencernos de que no deberíamos hacerlo.

O dereito á folga, o dereito á baixa por enfermidade non caeron do ceo como o maná no deserto no relato bíblico, son conquistas duramente gañadas. Non se pode admitir a pretensión de reducir a duración das baixas laborais, incluso con incentivos ás médicas e médicos. E nas sociedades democráticas recoñécese o dereito a suspender a actividade laboral para reivindicar melloras, así no artigo 28 da Constitución española.

As traballadoras, que son maioría, e traballadores da alimentación da provincia da Coruña van á folga por terceira vez –despois dos paros en San Xoán e xullo– os días 15, 16 e 17 de agosto, convocados por todos os sindicatos con representación no sector, CCOO, CIG, UGT, USO. Non se trata dun capricho, ninguén vai á folga por capricho, senón de reclamar salarios dignos, redución de xornada, plus para o persoal que traballa os domingos e que recibe, seica, cinco euros por toda compensación. Gañan uns 1.100 euros co que non é doado chegar a fin de mes, e as melloras ás que aspiran son tamén laborais, para permitir a conciliación. Piden as que xa teñen na provincia de Pontevedra, mais non na Coruña, onde os supermercados nas vilas de Baio, Betanzos, Carballo, Carral, Cee, Melide, Negreira, Noia ou Padrón –talvez me deixe algunha– abren todos os domingos.

Os sindicatos alegan a posición inmobilista da patronal do comercio de alimentación, liderada por Gadis e Froiz. Gadisa presentou en xullo unha demanda contra os catro sindicatos e oito sindicalistas, solicitando un millón douscentos mil euros polos prexuízos na folga de San Xoán. Nas folgas prodúcense danos económicos, non hai dúbida. O camiño para evitalas é a negociación, se non progresa a folga é a principal ferramenta que posúen as traballadoras. As mobilizacións veñen de atrás e foron totalmente pacíficas. O despregue policial foi extraordinario, malia non haber incidentes.

En tempos de desregulación cómpre resistir, defender o dereito constitucional á folga, o dereito á conciliación, ás baixas por enfermidade, nalgún caso doenzas causadas polas condicións laborais. Retroceder ao século XIX, perder dereitos, non pode ser unha opción. Grazas ás traballadoras da alimentación por defender os dereitos de todas.