Saudiña e cante o melro, don Xesús.

Unha mañá da primavera de 2017, o profesor Xesús Alonso Montero subía renqueante, camiño dos noventa anos de vida, por un camiño costa arriba na aldea de Cans. Como case sempre, levaba un par de libros debaixo do brazo e ía acompañado do seu camarada Luis González, “O Ferreiro”, histórico resistente antifranquista, vello militante do PCE e habilidoso albanel encargado de construir zulos para agochar multicopistas por toda Galicia.

O profesor Alonso Montero estaba no Festival de Cans para facer algo que lle producía especial satisfacción: descubrir unha placa homenaxe na casa familiar de Francisco Fernández Buey, profesor, escritor e filósofo antifranquista, gran estudioso do marxismo europeo en xeral e de Antonio Gramsci en particular, e alumno que recibira a influencia de don Xesús na súa estadía como profesor en Palencia. O paso do profesor Alonso Montero por Cans foi memorable e, en parte, por iso me propuxen contalo nesta despedida. Pero primeiro cómpre contar a historia que desembocou naquel paseo entre chimpíns e jalpóns.

A principios da década dos 90 fun alumno de literatura do profesor Xesús Alonso Montero na Facultade de Filoloxía da USC. Un alumno calquera dos miles que tivo ao longo de varias décadas de docencia, pero un alumno que non quería perder nada do que contaba aquel, xa daquela, vello profesor comunista, furibundo anticapitalista e rabioso antifranquista. Tiña a impresión de estar asistindo en primeira persoa á narración da memoria da resistencia e do exilio de todos os anos escuros do século XX. Cada clase era como un capítulo dunha serie documental.

Desde a viaxe a Italia con camaradas do PCE para visitar o xornal comunista L´Unitá e trasladar o modelo a España, pasando polo nacemento de Voces Ceibes en primeira persoa ata a operación para entrar de xeito clandestino na URSS cun pasaporte cuxo nome era Alonso Quijano. E polo medio tanto cadraba falar de Rosalía de Castro como de Celso Emilio, de Curros Enríquez, dos poetas alófonos en língua galega, da editorial Ruedo Ibérico e do editor José Martínez, de Alejandro Finisterre e de León Felipe ou da resistencia e as protestas contra o encoro de Castrelo de Miño.

Pero poucos momentos tan emocionantes como cando lembraba ao poeta antifascista exiliado Lorenzo Varela, recitando o seu poema “Ofrenda a los franceses”, que facía referencia ao lugar de Cairón, preto de Monterroso, de onde era orixinario Varela, e celebraba a liberación de París. Don Xesús erguíase e recitaba, entre a emoción e a carraxe: “Ya que no tengo nada /os doy esta palabra / la palabra Cairón / y en ella las entrañas y los huesos de mi alma”.

Eran clases que me fascinaban tanto, que gardei esas fichas de apuntes durante anos ata que se perderon nunha mudanza. Ao rematar o curso, entregueille ao profesor o meu traballo final. Era unha investigación sobre Manuel Otero Saavedra, un escritor esquecido, nacido en O Porriño, e que tivo que exiliarse en Buenos Aires, fuxindo das represalias despois de 1936. Otero Saavedra foi autor dalgunhas obras, entre elas Manoliño, que tivo unha certa repercusión entre a emigración galega en Arxentina. Cando llo entreguei, Alonso Montero emocionouse e díxome que chegara a coñecer a Otero Saavedra en Buenos Aires. Era das primeiras veces que falabamos sós nun despacho. Preguntoume de onde era exactamente. Díxenlle que era de Cans e respondeume que sabía ben onde era Cans, que pasara por alí centos de veces pola vella estrada, no traxecto de Vigo a Ventosela, a súa aldea natal no Ribeiro. Coa súa memoria proverbial comezou dar detalles de bares, curvas e lugares que hai décadas que deixaran de existir. Púxome un sobresaínte, acabei a carreira e non nos volvemos ver en moito tempo.

Anos despois, en 2016, asistín de público á presentación dun certame literario que levaba o nome do escritor Manuel Otero Saavedra, e que introducía o propio Alonso Montero. Achegueime a él ao rematar, mentres estaba rodeado de xente, e identifiqueime: “Vostede xa non me coñecerá, son o do traballo sobre o libro de Otero Saavedra”. Entón saiu do círculo de xente e exclamou para a miña sorpresa “!O do libro de Manoliño! !Como non vou lembrar!”. Ante tan boa receptividade, lanceille a petición pola que realmente eu estaba alí e polo que acudira a velo. Queriamos impulsar desde o Festival de Cans a rodaxe dun documental sobre o filósofo Francisco Fernández Buey, que sabiamos que el coñecera. Como a súa casa familiar está en Cans, queriamos aproveitar para descubrir unha placa naquele lugar. “Ben sei que Fernández Buey tiña a familia en Cans e ata me deixou un monte alí a min”, sorprendeume, para continuar sentenciando que lle parecía ben facer algo sobre esta figura, para él “un dos intelectuais máis brillantes que deu Galicia”.

Intentamos rodar un documental, do que só se fixeron unhas cantas secuencias nas que Alonso participou, pero o proxecto fracasou e non puido chegar a presentarse os días do festival. Entón decidimos seguir co plan inicial de facer unha pequena homenaxe descubrindo unha placa na casa familiar. O vello profesor chegou ao Festival de Cans e estivo cómodo desde o primeiro momento.

Entrou nun jalpón e saudou con efusividade a dúcias de rapaces dun instituto. Estaba sentado nuns bancos de madeira e, como pediramos un aplauso para él, ergueuse e presentouse dicindo “Saudiña e cante o melro”, para acto seguido facer unha disertación breve e brillante, sobre este saúdo que era un brinde pola primavera e, según él, non tiña en español a tradución que parece. O escritor Carlos Meixide, o actor Evaristo Calvo e a actriz Yelena Molina, estaban entre as testemuñas do saúdo singular do profesor. Despois chegou ese momento no que Alonso Montero, cos libros baixo o brazo, camiña acompañado do seu camarada O Ferreiro, apoiados un no outro, subindo polo camiño en costa cara a casa familiar de Fernández Buey. Alí, descubriu a placa homenaxe ao seu amigo e volveu facer un discurso memorable. Un discurso anticapitalista, arredor da utopía e, sobre todo, antimonárquico e antiborbónico. Ao rematar, xantamos cedo, como lle gustaba a don Xesús, á sombra dunha viña.

E lembro que falamos do seu camarada e dramaturgo catalán Ricard Salvat, da súa relación con Díaz Pardo e da montaxe frustrada en Coimbra a finais dos sesenta, da obra de teatro arredor de Castelao. Trala comida viñeron uns grolos de licor café, e tralos grolos, Alonso e O Ferreiro lanzáronse a unha das súas afeccións favoritas: soltar o seu repertorio de cancións revolucionarias. Para pasmo dos que nunca o escoitaran, producía asombro escoitar a aquel vello profesor camiño dos noventa anos, cantar a Internacional en francés, acompañado polo son tipo corneta que saía da súa boca, como se fora a banda sonora dunha chirigota.

Desde aquel día memorable, sempre tiven ao profesor de man para chamalo e facerlle calquera consulta de algo que precisaba escribir, de Bibiano a Voces Ceives, da resistencia contra o encoro de Castrelo de Miño ou unha consulta familiar sobre o Instituto Masculino de Lugo, onde tanta pegada deixou. Sempre poñía a súa memoria ao meu dispor, e ao dispor de moitas e moitos outros, con xenerosidade.

Eu fun un dos milleiros de alumnos que tivo o profesor Alonso Montero, pero él non foi para min un máis das dúcias de profesores que tiven. Alonso foi un orador brillante, sempre coa palabra precisa, coa entonación axeitada e coa estrutura medida. E cunha dimensión didáctica, para min, fóra do común. Grazas a él tomei conciencia da miseria do exilio e de que había que ser antifascistas, sempre.

Por Ricard Salvat, por Fernández Buey, polo Ferreiro, por Rosalía de Castro, por Celso Emilio, por L´Unitá, por Voces Ceibes e, sobre todo, por Alonso Quijano. Por todos eles, saudiña e cante o melro camiño de Ventosela, don Xesús.