Acudídeme, veciñxs

A primeira manifestación que sentín como propia protagonizouna, entre outras persoas, miña avoa. En realidade foi máis ben unha concentración pequena. Xente achegándose curiosa e axiña enfadada. O Galicia Noticias da TVG visitaba o cruce no que está o bar dos meus avós, porque a veciñanza quería reclamar que se fixesen beirarrúas en lugar dunha vía de servizo nunha das estradas que sae da rotonda. Ao pé desa estrada, a casa de miña tía. Na televisión, miña avoa: “E se traen os camións, pois atravesámoslles os coches diante. Ou atravesámonos nós. E despois que pasen por enriba dos coches e por enriba de nós, se queren”. Naquel momento, rimos todos. Eu gravei as imaxes enfocando a pantalla directamente coa miña cámara dixital. Encadrei con pulso firme a indignación da avoa e a defensa dos intereses da súa filla e da súa neta. Aquel vídeo reproduciuse tantas veces ese ano en ceas e xantares que o sei de memoria. “E despois que pasen por enriba dos coches e por enriba de nós, se queren”, repito. Hoxe, xa case dúas décadas despois, soa lixeiramente diferente. E alí están as beirarrúas para pasealas.

No documental 360 curvas, Ariadna Silva Fernández e Alejandro Gándara traen ao presente a memoria das protestas populares acontecidas na Fonsagrada durante os anos 90 contra o desleixo das distintas administracións, que os foran deixando a vila sen servizos, illada do mundo e, cada vez, con maior dificultade para resistir. O filme tece dous fíos: a cuestión da permanencia e a das revoltas. É dicir, 360 curvas fala dun corpo que agoniza. A medida que o retratan éme familiar o seu recendo, as súas cores, os seus xestos. A vida na montaña —tanto ten a altitude ou que neve ou non— comparte un mesmo corazón: a Fonsagrada, os Ancares, Mazaricos. Nunha das moitas pintadas reivindicativas que se amosan a través de material de arquivo, lese con sorna: “Tranquilos: imos vivir do mar!”. E aquí nos tes, trinta anos despois amoreados ao longo da AP-9.

Hai uns días, o INE facía público o Nomenclátor do 2025 e Galicia aparecía de novo como a comunidade autónoma con máis entidades de poboación singulares: unhas 30.500, fronte, por exemplo, ás 6.000 de Asturias, segunda na táboa. A dispersión xeográfica forma parte da nosa historia e, aventuro, tamén do noso carácter. Esa rede de lumes acendidos —hoxe ventás con luz— debuxa un sentimento forte de pertenza, un vínculo emocional coa terra e co territorio que ás veces nace do amor e outras da rabia. A dispersión non sempre tivo que ver coa soidade.

“Esto érache un pueblo cando estaba cheo de xente. Hoxe, é unha merda”. Fala, dende o presente, unha das persoas que pasou pola cadea despois das coñecidas como “movidas” da Fonsagrada. Outro, compara os lategazos das porras eléctricas dos antidisturbios vidos de León cos roces co pastor eléctrico. E case sorrí. Na metade do documental, a veciñanza da Fonsagrada maniféstase no presente para esixirlle ao Sergas manter os servizos do seu Centro de Saúde. Nas imaxes, unha ducia e media de persoas. Habían ser centos nos 90.

Mais non todo ten que ver co dereito a permanecer, senón tamén cos modos. O protagonismo no documental lévao un matrimonio emigrado a Bilbo cuxo fillo decide regresar agora á casa familiar. Os homes falan da xeografía. Do lugar. O pai evoca con nostalxia topónimos, plantacións. El participou nas revoltas dos 90. A nai, en cambio, pensa no tipo de vida que impón a montaña —eu diría, aínda hoxe, a meirande parte do rural— e no lugar que as mulleres ocupan dentro dese sistema. Sorprende que ao longo do filme elas apenas teñan voz propia en comparación con eles. Ou que, de tela, o seu relato non se retrate coa mesma épica menor, senón que resulte acaroado, coma un zunido algo molesto aguilloando a nostalxia dos demais. Porque a realidade é que esa muller non quere regresar de Euskadi —aló o ocio, a socialización, encargar comida fóra un domingo— para volver asentarse na aldea da que marchou —limpar a casa, ir á vila tomar un café, as horas en soidade. Cara ao final do filme, cando se reúnen arredor dunha cociña de leña os máis novos —nacidos a finais dos 90 ou nos 2000—, son outra volta eles os que toman a palabra con máis vehemencia. Así pois, queda claro que a lembranza das “movidas” representa a loita pola posibilidade de permanecer no lugar no que se quere estar. Pero serven o relato do retorno, o futuro esperanzado e as imaxes do pasado para cambiar o sistema heteropatriarcal que rexe neses espazos? Esta é para min unha das grandes preguntas que 360 curvas deixa no aire. Ao servizo de quen se pon o poder do pobo? Que épica traemos ao presente?

Non sei en que momento aprendín a expresión “acudídeme, veciñxs!”. Sería, o máis seguro, durante unha burla ou nunha historia vella. Por exemplo: miña avoa querendo atravesarse diante das máquinas e dos camións para que non fagan as vías de servizo. A cámara enfócaa a ela e a outras veciñas que coñezo e me viron medrar. Na Idade Media, e ata ben entrado o Antigo Réxime, ese “acudídeme, veciñxs” activaba o deber de auxilio, convertía a comunidade en testemuña directa da inxustiza. Eu vin agora entrar os antidisturbios na rúa e na Casa do Concello da Fonsagrada. Vin como batían nos homes. Vin correr mulleres. Vin como forzaban a porta para poder entrar e desaloxalos do lugar preciso onde reside o poder da democracia. Vin a forza do Estado español esmagándoos. Recoñezo aí as convulsións dun corpo colectivo que hoxe segue esmorecendo e deshabitándose. “Non hai posibilidade ningunha de que nos condenen a todos!”, berra animado un home diante do clamor popular das reivindicacións. Daquilo, pasaron xa trinta anos. E acaso non conseguiron dispersarnos?