Penélope desde o outro lado: Begoña Caamaño, as lentes violetas e a narrativa feminista galega

Non o disimulaba, ao contrario. A súa escritura estaba situada, había un programa. “Intentar a construción dunha narrativa explicitamente feminista”, resume María Xesús Nogueira, unha das especialistas na súa obra. Nunca desatendía, porén, a pescuda formal. As dúas novelas que publicou nos seus 50 anos de vida asaltan Homero e Cunqueiro e devolven a outra face da mitoloxía: a ollada das mulleres, a emerxencia do negado. “O bo das feministas é que o dicimos abertamente, non existe a neutralidade, tampouco na literatura”, declaraba Begoña Caamaño nunha entrevista meses antes de morrer, en 2014, debido a un cancro. A Real Academia Galega dedica o Día das Letras á autora de Circe ou o pracer azul (Galaxia, 2009) e Morgana en Esmelle (Galaxia, 2012), inseirida nunha longa xínea de escritoras que procuraron politizar a literatura para substraela á dominación patriarcal.

“Begoña abriu un camiño cun obxectivo claro”, concorda Lara Rozados, canda Charo Lopes autora do estudo Begonha Caamanho, uma das nossas (Através editora, 2026), “reconstruír os arquetipos da mitoloxía, aqueles que practicamente nos configuran como civilización, os clásicos e os célticos”. Circe ou o pracer azul, a primera das novelas publicada case por sorpresa por esta xornalista radiofónica nada en Vigo en 1964, protagonízana Circe e Penélope, que cruzan cartas e informacións sobre Ulises, Laertes ou Telémaco. “Oh, magnifica Penélope, se de verdade quixerdes fuxir dun mundo feito á medida dos homes”, escribe cun coidado estilo que arremeda a literatura grecolatina, “consagrádevos a deidades más favorábeis ás mulleres”. Morgana en Esmelle, por outra banda, recompón o mundo artúrico e, en diálogo coas reapropiacións que Cunqueiro ensaiara no Merlín e familia (1955), coloca a Morgana, filla do rei Gorlois e da súa muller Igraine, no centro dunha trama sobre a asunción das consecuencias. Cando morreu, Caamaño, feminista militante, sindicalista e significada independentista de esquerdas, recollía documentación para escribir a terceira pata da triloxía, dedicada a Sherezade e o universo das Mil e unha noites.

Christa Wolf, Atwood, Angela Carter

“Non é tanto que rescriba os mitos, senón que coloca o foco noutro lugar. Desenterra as historias que hai por debaixo da Odisea ou da Materia de Bretaña”, engade Rozados. A estratexia enlaza co facer de autoras como a alemá Christa Wolf en Cassandra (1983), a canadiana Margaret Atwood en The Penelopiad (2005) ou a británica Angela Carter a respecto dos contos populares. Nas letras galegas fora, porén, un método menos habitual. Rozados menciona Amantia (1984), a novela de María Xosé Queizán (Vigo, 1939) dedicou ao círculo de mulleres ilustradas que acompañaba ao bispo Prisciliano na Galicia do século IV, e, da mesma autora, a obra de teatro Antígona, a forza do sangue (1989), que traslada o mito grego ao Reino de Galicia de Don García, no século XII. María Reimóndez, ela mesma novelista, ensaísta e tradutora, coincide: María Xosé Queizán é talvez a máis egrexia das narradoras feministas galegas. “Buscamos as nosas devanceiras, buscamos as nosas iguais e buscamos as que virán”, engade Reimóndez, para quen o feminismo na literatura depende sobre todo de dous aspectos, “a mirada e a intención da escrita”.

Pero tamén Queizán, que ten 87 anos e publicou en 2015 a súa última novela -Son noxento- e en 2020 o seu último ensaio -Despoxos e vísceras ilustres- ten devanceiras. María Reimóndez vai tan atrás que chega á poeta fundacional da literatura galega moderna, Rosalía de Castro (1837-1885), pero sinala entre as contemporáneas a novela Adios, María (1971), de Xohana Torres (1929-2017), publicada por primeira vez en Bos Aires. “Xunta a conciencia de clase e a conciencia de xénero”, argumenta sobre un clásico de culto que relata, mediante unha técnica avanzada que inclúe monólogo interior ou saltos temporais, a historia dunha adolescente cuxos pais emigran a Francia. Lara Rozados está de acordo e mesmo aventura unha comparación: a súa protagonista, María, queda no país mentres os seus pais marchan e “non deixa de ser unha pequena Penélope”.

Máis escéptica respecto dunha xenealoxía da narrativa feminista na literatura galega é María Xesús Nogueira. “Entendo que na poesía, especialmente na dos 90, a relectura de Penélope é unha tradición gritante”, aduce, non poucas das poetas desa xeración en diálogo aberto co célebre EU TAMÉN NAVEGAR de Xohana Torres -o poema e a poeta que Caamaño elixiu para o pórtico de Circe ou o pracer azul. “Pero”, engade Nogueira, autora con Ana Romaní de Volveredes brindar por min. Unha biografía de Begoña Caamaño (Galaxia, 2026), “resúltame máis complicado pensar en antecesoras da obra de Caamaño, fóra de voces illadas. Agora os tempos mudaron e si apareceron”. A nómina da novela feminista contemporánea, ou da novela atravesada de feminismo, aumenta a cada paso. O último premio Follas Novas á mellor novela, Punto de araña (Galaxia, 2025), de Nerea Pallares, sen ir máis lonxe, unha historia de realismo lírico e á vez fantástico localizada en Camariñas, na Costa da Morte, onde as palelleiras exercen de demiúrgas secretas do mundo.

“A escritura feminista non é só un estilo ou o tema”

“Se algo é relevante en Begoña Caamaño é a súa coherencia”, sostén Reimóndez, “e esa coherencia provoca ás veces rexeitamento, porque é como un espello. Un espírito coherente entre discurso, obra e acción semellante véxoo en contemporáneas como Eli Ríos ou Susan Sánchez Arins. A escritura feminista non é só un estilo ou uns temas, é tamén participar na sociedade”. Ríos e Sánchez Arins, como Reimóndez, fan parte do activo blog de crítica literaria feminista A Sega. Lara Rozados amplía a taxonomía e mesmo estabelece subdivisións: se a segunda e moi celebrada novela de Teresa Moure, Herba Moura (Xerais, 2005), facía que a raíña Cristina de Suecia discutira a Descartes, ambos os dous namorados en secreto, Berta Dávila asenta a súa escritura, limpa e profunda, na experiencia e nesa tan discutida e presente etiqueta, a autoficción, en obras como Illa Decepción (2020) ou Os seres queridos (2002). Rozados fala ademais da “distopía feminista” do Clan das barbies (2024), de Antía Yáñez, ou da reconstrución histórica de Besta do seu sangue (2018), en que Emma Pedreira revisa cunha sorte de lirismo escuro e perspectiva de xénero a figura de Romasanta, o célebre licántropo de Allariz.

“Existe unha vontade común de recoller a tradición, a historia ou a mitoloxía e darlle outra forma, outra ollada, a das subalternas”, sintetiza Rozados a súa análise da narrativa feminista galega. Ese foi, finalmente, o programa da breve pero intensa e recoñecida obra -Morgana en Esmelle obtivo case todos os galardóns de narrativa no ano da súa publicación- de Begoña Caamaño. María Reimóndez e María Xesús Nogueira tamén apuntan ao coidado da forma e ao seu modelo de escritura. “Ás veces pénsase que a escritura feminista son os temas e déixase de lado a innovación formal”, entende Reimóndez, “e a forma é o que que máis me interesa de Caamaño”. A propia escritora, que por certo non gustaba de se considerar escritora, explicábao durante unha presentación do Morgana en Compostela recollida no libro de Rozados e Charo Lopes: “Eu non creei as mulleres das que falo. Tampouco eu as re-invento. Non me cómpre facelo: existen de seu e están en todas partes”. A literatura, finalmente, como mecanismo para alumear zonas que ficaban, por séculos, en sombra.