A Academia homenaxeará a Xela Arias en 2021, a escritora que usou a poesía para “cuestionar a orde das cousas”

Insular e feminista, de sintaxe tensa, politicamente intimista, a voz poética de Xela Arias (Sarria, Lugo, 1962-Vigo, 2003) conformou un dos máis singulares territorios da literatura galega recente. Autora de catro libros de poemas, tradutora ao galego de Bram Stroker, Roald Dahl ou Angela Carter, é a figura coa que a Real Academia Galega conmemorará o Día das Letras 2021 e o seu uso da poesía como ferramenta para “cuestionar a orde das cousas”. Trátase da quinta muller distinguida desde 1963, cando Rosalía de Castro inaugurou a celebración no centenario da publicación de Cantares Gallegos.

“Entras, furor en man, / reclamar esa condición de estar. // (Sófrete quen vai contigo.)”, escribía en Indecisión, de Trigres como cabalos (1990). De “singular, transgresora, sincera e comprometida” cualificouna a propia Academia na nota coa que este martes informou da distinción. No mesmo comunicado tamén sinalaba a súa intención de converter as Letras de Xela Arias nunha “homenaxe aos mozos e mozas que renovaron a poesía galega a partir dos primeiros 80 en temas, estilo e forma”. Xustamente a esa xeración biolóxica pertenceu Lois Pereiro, protagonista do Día das Letras en 2011 e, dalgún xeito, autor próximo a Arias en máis dun aspecto.

“Xela Arias concibía a poesía como un xeito de indagar e cuestionar a orde das cousas, de describir o que se aprende a ocultar”, sinala a Academia, “a pescuda do eu fonda e reflexiva, a afirmación do corpo feminino, a persectiva de xénero e a procura de novos espazos para a poesía mediante a recitación ou o diálogo coa fotogría, a música e a pintura, son algúns dos seus trazos destacados”. A partir desta descrición é que a sitúan como en avanzada a “moitos temas e características formais da poesía galega da década seguinte”.

“quedo en pé parada no bosque / non fales me digo / o tempo / anda arando estropicios / na terra dos azuis / Desconsolados”, di nun poema de Denuncia do equilibrio (1985), a súa primeira obra publicada. Darío a diario (1996), unha investigación a tomba aberta na maternidade, e Intempériome (2003), en que a súa experimentación coa linguaxe chega máis lonxe, completan a súa poesía, reunida nun volume en 2018 con edición ao coidado da profesora María Xesús Nogueira.

A Academia Galega tamén salienta o seu papel de tradutora ao galego por cuxas mans pasaron clásicos coma o Drácula de Bram Stoker, a Venus negra de Angela Carter, os Contos ao teléfono de Gianni Rodari ou, integrada nun equipo, o Dublineses de Joyce. Foi “un labor pioneiro no mundo da tradución, un eido poucas veces recoñecido, pero que en 2021 tamén será homenaxeado na súa figura”.

O ano despois de Carvalho Calero

Xela Arias sucede na homenaxe anual da Real Academia Galega a Ricardo Carvalho Calero, filólogo, poeta e novelista, e teórico principal do reintegracionismo, a corrente lingüística que aposta por apoximar o galego á normativa do portugués. A epidemia de coronavirus impediu que os actos do Día das Letras Galegas 2020 acontecesen con normalidade, e non poucas foron as voces, individuais e colectivas -entre elas A Mesa pola Normalización Lingüística, o Concello de Ferrol ou a Asociaçom Galega da Língua-, que solicitaron da Academia que estendese a homenaxe a 2021. Finalmente non foi así, e a institución anunciou este martes a decisión do seu plenario de celebrar a Arias.

O director de Edicións Xerais, Fran Alonso, publicou un escrito na súa bitácora persoal en que amosa a súa “perplexidade por este nomeamento, tan pouco oportuno”. Lembra que o proceso habitual é que a Academia anuncie a figura das Letras en xuño, ao pouco da súa conmemoración o 17 de maio, e que, ao facelo en decembro, “non ten sentido ningún que a Academia dedique o 2021 a ninguén que non sexa Carvalho Calero”. Segundo Alonso, “Carvalho ve profundamente minguada a conmemoración da súa figura e o nomeamento de Xela Arias non vai poder ser celebrado como correspondería”.

Arias traballou para Xerais entre 1980 e 1996 e esta é a editorial que publicou, hai dous anos, a súa Poesía reunida (1982-2004). “Só queda a esperanza de que, desde os ámbitos da cultura cidadá, fagamos todo o posible para impulsar e divulgar a figura dunha poeta radicalmente moderna, feminista, cunha vocación creativa que deu como resultado unha obra literaria de primeira magnitude”, conclúe Alonso.