Euskara ez da arazoa: administrazio publiko elebiduna eraiki

Joan den martxoaren 24an, egunkari honetan bertan, Gipuzkoako NNGG-ko (PP) Antolakuntza Idazkariordeak funtzio publikoko euskararen eskakizunari buruz esandakoak aztertzen zituen testu bat argitaratu nuen. Oro har, nire testuak euskara administrazio publikoko profesionalak kanporatzen dituen “hesi” edo “harresi” gisa aurkeztearen arriskuaz ohartarazten du eta hizkuntza eskakizuna frustrazioarekin eta talentu ihesarekin lotzen duten diskurtsoak kritikatzen ditu. Ikuspegi horrek, funtsean, herritarrek erakundeek beren hizkuntzan artatuak izateko duten eskubidea ez ikusiarena egiten du. Beraz, eztabaidaren gunea ez litzateke eskakizunak apaltzea izan behar, ikaskuntza eta integrazioa erraztea baizik.

Joan den apirilaren 30ean, PPko legebiltzarkide baten txanda izan da. Alderdiak berak argitaratutako bideo batean, PNVk, EH Bilduk eta PSE-EEk hizkuntza auziaren inguruan egindako kudeaketa partidista kritikatu zuen. Gainera, euskara eskatzeak “frustrazioa” eta “behin-behinekotasuna” (lan-prekarizazioa edo bitartekotasuna) sortzen dutela defendatzen zuen, kualifikatutako profesionalek plaza finkoak lortzea eragozten dutelako. Horrek, bere ustez, talentu ihesa dakar, eskatutako hizkuntza profilak ez betetzeagatik beren karrera euskal lurraldetik kanpo garatzea hautatzen baitute.

“Talentu ihesaren” argumentuak arazo juridiko eta sozial konplexu bat sinplifikatzen du. Bi hizkuntza ofizial dituen autonomi erkidego batean, biak ezagutzea gaitasun eskakizun gisa hartu ohi da, eta ez soilik meritu gisa. Berriro azaldu beharra dagoela ulertzen dut, baina Konstituzioak zein Euskal Autonomia Estatutuak euskara babesten dute. Konstituzioaren kasuan, 3. artikuluko 2. paragrafoak argi dio: “Espainiako gainerako hizkuntzak ere ofizialak izango dira dagozkien Autonomia Erkidegoetan, haien Estatutuekin bat etorriz”. Zertarako balio du hizkuntza bat ofizial izendatzeak gero administrazio publikoko lanpostuetan hori jakitea eskatzen ez bada?

PPko legebiltzarkideak, gaztelania bikainean, “errealitate soziolinguistikora” jotzen du (non eguneroko erabileran gaztelania nagusi den eremu askotan). Hala ere, eskubide linguistikoen printzipioa alde batera uzten du: herritarrek administrazioaren aldetik euskaraz artatuak izateko duten eskubidea. Erabileraren egoeraren eta administrazioak hizkuntza horretan artatua izateko eskubidea bermatzeko duen betebeharraren arteko dilema faltsu bat sortzen da. Aldi berean, diskurtso kutsatu bat sortzen du eta ez du aipatzen herritarrei esparru publikoan hizkuntza horretan bizi ahal izatea bermatzen ez bazaie, herritarrak lagunduko dioten mekanismoak erabiliko dituela, jakina.

Duela denbora bat, euskararekin kritiko direnen artean argumentu bat irakurri nuen: Juan Sebastian Elkanok ez zuela testamentua euskaraz egin. “Hain euskalduna eta euskaltzalea ere ez zen izango espainieraz egin bazuen” edo “Begira zein gutxi inporta zitzaien euskara, gaztelaniaz egiten zutela”. Baina, ba al zegoen beste aukerarik? Gaztelania zen hizkuntza ofizial bakarra administrazioan, eta lege-arloko izapide guztiak hizkuntza horretan egin behar ziren. Logikoa zen lege-izapideren bat egin behar zuten euskaldun guztiek gaztelaniaz egitea eta ez euskaraz. Agian horrela ulertzen da nola Aro Modernoan, Nafarroan, 10 nafarretik 8 euskaldunak ziren, baina hori denborarekin aldatuz joan zen botereak ezarritako hizkuntza politiken ondorioz, Peio Monteano soziologoak “Del euskera al castellano” liburuan erakusten duen bezala.

Bi hizkuntza ofizialetan artatua izateko %100eko aukera bermatzen ez bada, begi-bistakoa da jendeak dagokion izapidea egiteko aukera ematen dion hizkuntza erabiliko duela azkenean. Lehen bezala gaur egun ere. Inork ez du euskarazko elebakartasuna proposatzen; funtzio publikoko langileen elebitasuna eskatzen ari da. Sektore pribatuko langileak ez bezala, lehenengoak administrazio publikoaren mende daude.

Administrazioan hizkuntza profila eskatzea ez da kontrol neurri bat, herritarrek bi hizkuntza ofizialetako edozeinetan artatuak izateko duten eskubidea bermatzea baizik. Diskriminazioa, berez, euskaldun batek bere administrazioan bere hizkuntza erabili ezin izatea litzateke.

Agian Alberto Lopezek, Zuzenbide Konstituzionaleko katedradunak, onartu egin behar du gaztelaniaz bakarrik hitz egiten duten herritarren eskubideak sobera bermatuta daudela, inork ez baitu zalantzan jartzen hizkuntza horretan artatuak izango direnik. Proposatzen dena da, behingoz, administrazio publikoan %100ean euskaraz bizi nahi duen herritarrak aukera izatea.

Espainiako Konstituzioaren 3. artikuluko hirugarren paragrafoan gaineratzen denez: “Espainiako hizkuntza-modalitate desberdinen aberastasuna kultur ondarea da, eta errespetu eta babes berezikoa izango da”. Nola babesten da euskara hizkuntza ofiziala, gero edozein euskalduni administrazio publikoan zerbait kudeatu behar duenean %100 euskaraz bizitzeko eskubidea bermatzen ez bazaio, bizi den tokian bizi dela? 

Profil eskakizuna udalerri bakoitzeko hiztun portzentajearen arabera oinarritze hori 1989an egindako itunei dagokie. Gaur egungo hizkuntza-politikak, arreta beharren arabera profilak esleitzen dituenak, urte hartan lortutako adostasunetan ditu sustraiak. Funtsezko arauak artikulatu ziren, hala nola Euskal Funtzio Publikoaren 6/1989 Legea eta 224/1989 Dekretua. Bi hauek administrazioaren izaera elebiduna ezarri zuten eta profilen hedapena antolatu zuten. Hala ere, arau horiek 1982ko Normalizazio Legean oinarritutako mugarria izan baziren ere, 2026ko errealitatea oso bestelakoa da.

2026an, funtzio publikoan euskararen ezagutza udalerri bakoitzaren arabera baldintzatzea akats bat da, baita Vox-en edo PPren gaztelaniazko elebakartasunaren aldeko posizioetatik datozenen argumentu gisa ere. 20 urtetan, Espainian %50 etorkin ez-gaztelaniadunak diren udalerriak daudenean, udalerri horretan hiztun den biztanleriaren portzentajearen arabera gaztelania eskatzea planteatuko al da? Ez dut uste. Orduan, nola da posible hori onartzea hizkuntza koofizial batekin?

2023an argitaratutako VII. Inkesta Soziolinguistikoko datuak argigarriak dira: EAEko 16 urtetik gorako gazteen %74,5 euskalduna da, hiru hamarkadatan ia 50 puntuko gehikuntza izan da. Gaur egun, 1991n baino 261.000 euskaldun gehiago ditugu; portzentajea %24,1etik %36,2ra igo da.

Ez dut ulertzen zein den egungo hizkuntza normalizazioa oztopo burokratiko eta laboral gisa aurkezten duten pertsonen helburua. Argi dago hizkuntzaren ofizialtasun estatusaren aurkako erasotzat har daitekeela, eta horrek erresistentzia handia sortzen du euskal gizarteko beste sektore batzuetan. Irakaslea naizenez, ziur nago beste batzuei ere gertatu zaiela, beti aurkitu dut nire soldaten edo lan baldintzen inguruko kritikaren bat egin duen norbait. Soldata horiek behera egitea nahi duen inbidia moduko bat, haiena bezala, haien soldata gora parekatzea eskatu beharrean. Bada, lanpostu publikoetan euskara maila igotzearen aurkako kritikarekin gauza bera gertatzen da. Helburu hori lortzeko inguruan dauden zailtasun guztiekin amaitzean zentratu beharrean, kritika eskakizunean zentratzen da.

Ez, euskera ez da arazoa. Hitz egin dezagun gizartearen zati batek dagokion titulazioa ez izatea eragiten duten benetako arazoez; hitz egin dezagun agian euskaltegi publikoak saturatuta daudela eta plaza gehiago behar direla, edota bitarteko langileek C1 titulua lortzeko nola lagundu daitekeen beren lana kaltetu gabe, plaza dutenekin gertatzen den bezala. Hitz egin dezagun, halaber, langile askoren lan-ordutegiek ez dietela uzten beren bizitza errealitatea dituzten beharrizanekin uztartzen (familia-beharrak edota euskara ikastea planteatzea, esaterako), euskaltegi publikoetan ordutegiak zabaltzeko premiaz eta inbertsioaz. Zure arazoa hizkuntza ez dela aditzera eman nahi baduzu, hori izan behar da eztabaida. Horiek dira arazoak, eta ez euskara edo C1 maila eskatzea.

Ondoren, hitz egin dezagun zintzotasun osoz, sumindurarik gabe baina egiaz, euskara ikasi nahi ez duten edo titulazioa ateratzeko ahalegina egiteari uko egiten dioten pertsonak badaudela. Hitz egin dezagun Bilbon A ereduan lehen hezkuntzan 33 urteko bitartekotasuna duten pertsona horiei buruz; HE1 (B2) titulazioa izanik eta 3-5 urtetan HE2 (C1) ateratzeko aukera izanik, ez dute ahalegin txikiena ere egin. Kasu honek euskararekin kritikoak diren eskuineko hedabideen azalak bete zituen duela bi urte. Badakit jendea egonkortze prozesuetatik kanpo utzi dutela eskatzen zen ingeles profila ez izateagatik, baina horrek ez dio inori dramarik eragin. Euskadin euskara eskatzeak, berriz, bai.

Gero, hitz egin dezagun Laura Ré Lozano bezalako pertsonez, 2018an Euskadira iritsi zen murtziarra, euskaraz ezin hobeto egiten duena eta C1 maila duena; Toheed Ghulametaz, 2016an iritsi zen eta euskaraz ezin hobeto komunikatzen den gazteaz; Idoloris Fajardoz, 19 urterekin iritsi zen eta euskaraz egiten duen kubatarraz; Siguanabaz, Nikaraguako DJa eta euskalduna dena; Kasiaz, euskara Polonian ikasi zuen poloniarraz, edota Dianaz, Gasteizera ikastera etorri eta euskara ikasi zuen alemaniarraz. Hitz egin dezagun Euskadira euskara ikastera etorri zen Xavi katalanaz; bi urtetan euskaraz hitz egiten hasi zen Ariel Martínez hondurastarraz, edota Euskadira bizitzera etorri eta euskara berea egin zuen Malou Henriksen daniarraz; baita Hide Domino japoniarraz ere, euskara Tokion ikasten hasi eta ondoren Madrilgo Euskal Etxean jarraitu zuena. Hitz egin dezagun nire bikoteaz, murtziarra izanik 2021ean Euskadira iritsi zena eta urte eta erdian Hizkuntza Eskola Ofizialean euskarazko A1 eta A2 mailak lortu zituena.

Funtzionario izatea ez da eskubide bat. Hala ere, euskara ondare partekatua eta herritarren eskubidea da. Euskara oztopo baztertzaile gisa aurkeztea irakurketa erredukzionista da, indarrean dagoen lege-esparrua zein elebitasunerantz erabakitasunez doan gizarte baten errealitatea alde batera uzten dituena. Benetako erronka ez dago hizkuntza profilen eskakizunean, baizik eta herritar bakoitzak —jatorria edozein dela ere— aberastasun partekatu horren parte izateko beharrezko tresnak, denbora eta erakundeen babesa izatea bermatzeko.

Bitartekotasun edo kudeaketa arazoak hizkuntzari egozteak benetako irtenbideetatik fokua desbideratzeko balio du soilik: inbertsio gehiago, ikasteko baldintza hobeak eta herritarren eskubideak hauteskunde etekinaren gainetik lehenetsiko dituen borondate politikoa. Bi hizkuntzak hitz egiten dituen administrazio bat eraikitzea ez da inposizio ekintza bat, gure identitateari eta gure demokraziari diegun errespetuaren oinarrizko ariketa baizik.