Mulleres que comen de pé

Moitos días mamá comía de pé. Ou merendaba. Ou ceaba. Aínda que pareza contraditorio, comer de pé é un síntoma inequívoco de cansazo. Non consiste tanto en non ter tempo —ás veces tamén é iso—, como en estar alerta. O corpo predisponse para a batalla, prepárase para correr diante dun león. A metáfora do león é algo que compartimos case todos os que algunha vez intentamos saber como funciona a ansiedade, os que quixemos reconciliarnos con ela e aprender a vivir no mesmo cuarto. A ansiedade existe e é útil, dígome. As divulgadoras en psicoloxía explican que o seu mecanismo está ben porque nos avisa do perigo: quen di león, di serpe e quen di serpe, imaxino, di precariedade, desigualdade estrutural, falta de medios. Contra todo iso loitaba miña nai mentres comía de pé. Eu, agora que teño a idade que debía ter ela cando a recordo, acougo pouco tempo sentado á mesa, érgome case sempre coa última cullerada aínda na boca e se alguén me chama a atención polas présas, contesto que saín a miña nai.

Ultimamente o único sobre o que me apetece escribir aquí son os coidados. Preocúpame demasiado saber quen coida da xente que coida aos demais e, canto máis só estou, máis matino sobre a febleza da comunidade onde vivimos, na que uns medran mentres outros avellentan e a todo mundo lle parece arte de maxia que tales cousas acontezan por obra de mans invisibles. A inicios da semana pasada, un informe do Consello de Contas poñía de manifesto as eivas en materia de saúde mental que segue sufrindo a sociedade galega e destacaba a desigualdade económica como un feito determinante: as persoas con rendas baixas consomen máis ansiolíticos e antidepresivos. Segundo os últimos datos do Ministerio de Sanidade, o nesgo de xénero fai que a prescrición chegue mesmo a triplicarse no caso das mulleres maiores de 40 anos.

A vida de moitas delas “foi o tempo que transcorreu entre lavar no río as teas que servían de cueiros á xeración seguinte e ir relixiosamente á farmacia selar a receita dos cueiros da xeración que as precedeu”, traza magnificamente o arco a historiadora Ana Cabana no texto que acompaña o libro de fotografías Lumes, do lucense Adra Pallón. Cabana, igual que facía a investigadora Carmen V. Valiña no estudo Elas, as emigrantes, sinala como moitas veces o único modo de fuxir desa cadea extenuante foi a emigración e chama a atención sobre o xeito en que as fillas e fillos do longo éxodo rural das últimas décadas fomos educados coa aspiración suprema de non depender de ninguén e que ninguén dependa de nós.

Acadada por fin esa soidade tan longamente desexada, esa reviravolta perversa do sistema, agora mestúranse na miña cabeza as voces de miña nai e miña avoa: estuda, non cases, non teñas fillos, gaña para ti, viaxa... Corre diante do león! É incrible pensar como as arelas de toda unha xeración nos conduciron a un lugar idéntico e tan distinto. A muralla que forman os corpos das traballadoras aínda non rompeu. As súas mans —de carne e óso, pero invisibles— seguen coidado de nós —un cueiro atrás do outro— e téndense fóra para que as collamos cando as precisemos. É unha labor inxusta e extenuante e non soubemos romper con ela. Aínda non. Non aprendemos a coidar os uns dos outros e por iso o Estado non coida de nós.

Os datos amosan que algo rompeu dentro, na casa, preto da cociña, sobre a mesa onde comecei a escribir, e tamén fóra, no aire, na rúa, nos titulares. Moitos días mamá comía de pé. E estou seguro de que tamén a avoa. E detrás delas, e tamén aos lados, ringleiras inmensas de mulleres alzábanse co corpo enteiro en tensión entre unha tarefa e a seguinte. A todas elas, pediríalles hoxe que senten e mastiguen amodo. Que deixen repousar a comida e despois miren atrás e mais aos lados. Que vexan que non hai alí ningún león, senón máis mulleres cansas.