Serpes e escaleiras

Detesto a expresión ascensor social. No terceiro andar do meu edificio pasa consulta un dos dentistas máis populares da cidade. Xusto enriba, pero do lado contrario, vivo eu. Hai en total seis plantas e non sei cantos apartamentos. O ascensor está ocupado a maior parte do tempo. Xente que entra e sae. Xente que se mira no espello abrindo moito a boca, intentando buscar algo na escuridade ao final do padal ou simplemente alguén que quere comprobar canto lle colga o labio despois da anestesia.

O portal ábrese automaticamente se un preme no timbre da clínica dental, así que, ao longo do día, tamén hai xente da rúa que aproveita o noso edificio para refuxiarse, especialmente no inverno. O ascensor ofrece unha intimidade que non dan os relanzos da escaleira. Sobe, baixa, fai paradas. É fogar de estraños, pacientes, namorados, persoas sen teito; carga bolsas da compra, maletas, bicicletas, mudanzas... O caso é que ultimamente se avaría a miúdo e toca subir polas escaleiras. O dentista nunca tarda demasiado en chamar para que o arranxen. Mentres, chanzo a chanzo, eu penso nas veciñas do sexto para non queixarme. E tamén en Sorokin, que acuñou o termo mobilidade social en 1927 sen que houbese no texto ningún ascensor.

A metáfora serviu durante moito tempo sobre todo para facer invisible a nosa forza de traballo, pero tamén para manter presentes de xeito disimulado dous elementos fundamentais e tranquilizadores para o sistema capitalista: as ideas de competición e verticalidade. Por desgraza, como acontece co ascensor —case público— do meu edificio, parece que nas últimas décadas falla a confianza dos pasaxeiros e falla tamén a idea dun mecanismo que nos conduce de aquí —clase obreira, poucos recursos económicos, formación básica— a alí —clase media, postos e soldos acorde aos nosos estudos superiores, maior calidade de vida—. De feito, se me preguntan, diría que tal cousa nunca existiu. Pero ese sería outro artigo. Ou outros tantos xa escritos.

Tendo en conta a súa falta de popularidade, ultimamente propoño substituír a metáfora do ascensor pola do xogo de mesa Serpes e escaleiras. Falemos de subir con esforzo, si, do modo en que nos falta o aire, pero aclaremos tamén que esa ruta se fai sempre a base de avances fráxiles coma unha tirada de dados. Son pequenos ascensos nun camiño cheo de caídas inminentes e esvaradías. Introduzamos na ecuación un monte de serpes: o prezo dos alugueiros, un contrato que non se renova, o burnout, unha separación de parella, o fracaso nunhas oposicións despois de anos preparándoas, a dependencia dun amigo ou familiar, a cota de autónomos, a ansiedade xeneralizada.

A miña amiga P., por exemplo, aínda nunca tivo un traballo no que non temese caer enferma. No digo enfermar, senón caer enferma. Como quen se desprende dunha altura. Este é o seu terceiro emprego desde que rematou de estudar. Do primeiro, marchou ela porque non podía máis (horas extra non remuneradas, cansazo extremo). No segundo, despedírona despois de gravala ilegalmente con micros e cámaras de seguridade. Botárona por estar descansando e tamén porque resultaba incómoda: creaba un sentimento de cohesión entre os seus compañeiros de traballo. Agora, no seu terceiro posto en dous anos, P. está aterrorizada por enfermar. Chámame e convénzoa do evidente: debe quedar na casa. Despois, consóloa.

Non coñecín aínda un só compañeiro nos meus anos na empresa privada, pero tampouco agora na función pública, que se considere traballador e non sinta que falla cando enferma. Hai nese xesto unha culpa herdada e debidamente educada para medrar firme, un monte de prexuízos sociais, un sistema que persegue e estigmatiza (véxase a caza de bruxas de Rueda contra as baixas médicas mentres o Sergas esmorece). Pero o máis importante vai por dentro: esa sensación forte de ser substituíble, a precariedade interiorizada e climática. Vai calor e frío ao mesmo tempo dentro do ascensor.

A miña amiga P. existe, pero non é esta. Existe, pero odiaríame se escribise un artigo sobre ela. Sentiría medo de que o lese o seu novo xefe. E poida que el sexa unha persoa amable, cabal. Tanto ten. Decido falsealo todo porque estou falando da vulnerabilidade, do xeito en que algunha xente se corrixe soa. Estou sinalando a culpa como mecanismo de produtividade. Parece dickensiano, pero é peor. Non traballan os nenos, pero adéstranse a tal fin. Xogan a serpes e escaleiras. Ascenden, caen, paralízanse. Limpan os dentes con esmero todas as noites porque temen que unha moa picada os deite na cama. Fan limpezas e revisións anuais. Entran no edificio procurando non ver o que hai no edificio. Poida, despois de todo, que o ascensor social siga existindo. O problema é que xa ninguén o usa sen mirar constantemente cara abaixo.