Un país sen pobres

Aprendín de neno a aceptar con resignación os límites da miña clase social. Educáronme para sentir que o que me faltaba era superfluo. E tamén para convencerme de que co esforzo suficiente todo chegaría. Medrei impulsado pola idea de que se me portaba ben, se dobraba a roupa como correspondía, se lavaba os dentes con esmero, se estudaba as horas suficientes... Todos aqueles xestos pequenos me igualarían aos demais ou conseguirían incluso que eu os superase a todos.

O engado permaneceu perfectamente engraxado ata os 15 ou os 16 anos, cando no meu instituto organizaron unha viaxe a unha capital europea. Varias profesoras estaban convencidas de que eu debía ir. Era o tipo de alumno que tiraría gran proveito desa experiencia: os museos, a lingua estranxeira. Dous anos antes, participara xa nunha daquelas excursións. Fora un esforzo grande. Axudara o resto da familia. Vendera unha cantidade enorme de rifas. Conseguírao. Conseguirámolo. Pero polo que sexa —quen sabe que factura sen pagar, que imprevisto, que recorte no soldo...— esta vez fora diferente. Dixen que non ía e mantívenme. O centro ofreceuse a adiantar os cartos. Non sei se chamaron á casa para negocialo cos meus pais, pero eu non dixen nada. Mantívenme firme na idea de que non quería ir a esa viaxe. Convencinme. Aínda é hoxe o día en que sigo convencido de que simplemente non quería ir. Non era necesario. Pouco tempo despois daquilo gañei os primeiros premios literarios e, canda eles, os meus primeiros cartos propios. Gardámolos nun sobre, na habitación de meus pais. A escrita permitiu que a fantasía da igualdade de oportunidades seguise adiante. Pero xa nunca máis foi o mesmo.

Non empreguei unha conta bancaria ata que tiven o meu primeiro traballo. Non a precisei. De feito, meus pais apenas usaban a súa ata hai moi pouco tempo. En efectivo un gasta menos, adminístrase mellor. Cando o efectivo é pouco empregar diñeiro dixital fai que pareza aínda menos. Nunca falei disto con ninguén. E é curioso, porque quizais experiencias coma esta, son as que conforman a miña identidade por enriba de ningunha outra. Aparece ás veces nalgúns contos, en detalles soltos debidamente esparexidos e ficcionados. E tamén nos poemas que a miña nai menos lle gusta que eu lea en voz alta.

Dende que son profesor no ensino público, teño reflexionado moito sobre se o que sucede é que ninguén pensa xa nos pobres. Teño visto como o sistema educativo e a sociedade en xeral seguen tratando a diferenza de clase e a escaseza de recursos case coma un fallo na Matrix e non coma unha consecuencia directa do sistema. Os pobres xestiónanse en secreto. Respéctase a súa vergonza. Pero quen a colocou aí? Cubríndolles a cara, apertándolles a gorxa.

Nos últimos tempos, ao discurso sobre a pobreza superpúxoselle sempre o da migración. As axudas, as paguiñas. É coma se aquí nunca houbese desigualdade. A pobreza vén de fóra e inféctanos. Ese é o discurso da dereita que cala ata nos fogares máis humildes desprazando o foco, distraendo a fame. Os seus traballos e estreiteces son culpa dos estranxeiros, tan pobres coma eles. Se non se poden permitir unha casa, é porque o país vai a pique regularizando migrantes pobres. Atendendo bocas que non son nosas. É curioso observar como unha parte da sociedade española odia as carnizarías halal e as tendas asiáticas de alimentación, pero nunca detesta coa mesma forza os supermercados británicos da Costa do Sol. É tan doado sinalar o racismo que parece inofensivo. Cala tan fondo ás veces a aporofobia.

Acontece que aos pobres se lles pide que non o digan. Baséase niso a súa dignidade: na capacidade para estar calado e resistir. No relato infantil que nos convence de que somos iguais. E se cadra nin sequera eles —eu— se miran no espello. O desclasamento é tal, e tal é o xeito no que percibimos o mundo a través das redes sociais na súa versión máis adulterada, que non me estrañaría que sexa agora aínda máis difícil que hai vinte ou trinta anos recoñecerse pobre.

En Galicia, arredor do 20% da poboación está en risco de pobreza ou exclusión social. Case un 25% se poñemos o foco na pobreza infantil. Unha de cada cinco persoas. Un de cada catro nenos. Por que seguimos falando dos pobres coma se fosen outros? Coma se viñesen de fóra. Coma se non estivesen xa nas aulas, na rúa. Coma se non levasen aquí dende o principio dos tempos, aprendendo a dicirse cada vez cunha voz máis baixa en lugar de ocupar un espazo político. Fagámonos relevantes, públicos. Mentres se discute sobre quen merece as axudas, ninguén parece querer sinalar por que son necesarias. Descansemos da nosa vergonza sentando sobre o seu privilexio.