Tránsfugas

Regalos de Reis. Ao meu fillo tocoulle La distinción (Garbuix Books), un cómic estupendo de Tiphaine Riviérè que divulga o texto de Pierre Bourdieu, La distinción. Criterios y bases sociales del gusto, un clásico da socioloxía. O combate das clases pola distinción social é eterno, insomne e agónico. Tanto que existe un radicalismo chic, moi propio dos campus e dos escritores e intelectuais, que o que teme é, sobre todo, a vulgaridade. “Ler o libro de Bourdieu é como someterse a unha auténtica psicanálise social: non podes evitar recoñecerte nunha das clases sociais que describe. De repente entendes por que che gustan determinadas cousas, pero tamén que tipo de vacacións, de amigos ou por que tes unha visión da parella ou da familia”, afirma a autora. Psicanálise social: unha boa idea.

En Galicia, o máis común é atoparse entre tránsfugas. Xente que cre que chegou a algún lugar, e que o fixo polos seus propios medios. Ninguén di de si mesmo: “Eu son un Balbino. Coma quen di, un ninguén”. Polo menos, en tempo presente. Atopar ricos ou xente de elite que, para lexitimar o seu éxito, rememoren as súas orixes modestas non é raro. Que iso suceda pola parte de enriba da sociedade non é de estrañar, pero un pouco ou un moito máis abaixo, coma noutras sociedades occidentais, unha grande parte da sociedade vívese a si mesma como pertencendo á clase media. Procedendo da aldea, ou da clase obreira, o recén chegado síntese conforme con onde está, e co itinerario vital que lle deparou unha posición. Esaxerando ás veces a súa fortuna, e ata imaxinando estar máis seguro ante a posibilidade do infortunio do que realmente está. Seguridade psicolóxica tanto máis necesaria canto o ascensor social está volvendo a descender.

Pero, por pouco que se escarve, pode detectarse un malestar. Unha conciencia desgraciada, que diría Hegel. Un desdobramento ou escisión do eu. O desclasamento vívese con satisfacción, e ata con naturalidade, pero sobrevive un fondo de interrogación, unha sospeita sobre quen é un. Se o neno ou nena que foi, aquela orixe familiar dentro dun mundo que xa desapareceu, ou esa imaxe que comparece non diante do espello, senón nas interaccións sociais que o confirman a un na mirada allea e no valor social.

A identidade é sempre algo evanescente e matizado. É un proceso de autoconstrución continuada, chea de medos e ambigüidades. E de paranoias, dentro de contextos sociais: como debo comportarme, vestir ou falar? Cales son os códigos apropiados? O temor e a vergoña da posibilidade de retroceder sempre están aí, coma unha pantasma omnipresente. Preguntarse en que idioma falo forma parte desa interrogación sobre un mesmo, evidentemente, e da neurose co estigma. Pero é máis complicado: o diñeiro, é sabido, non dá a clase.

A clase. Eses códigos, esa linguaxe sutil que se aprende con naturalidade na familia, ou no propio medio social e que o acompañará a un toda a súa vida, como unha sombra ou un dobre. Esa confianza nun mesmo na que se recoñece aos que proveñen de boas familias. E ao revés, esa montaña de complexos e complicacións, propias de quen vive con inseguridade quen é. Ese constante cuestionarse a un mesmo, tantas veces acompañado polo seu doppelgänger, a dogmática autoafirmación propia de quen non pode sentirse relaxado, porque sente que está sempre en cuestión. Dado que un pode revelar ocultas marcas de clase hai que precaverse de quedar en evidencia. Hai que facer notar esta idea: na Galicia e na España contemporánea a sexualidade deixou de ser un tabú, case ao mesmo tempo en que a clase pasou a selo.

Galicia viviu -ou está vivindo aínda, pero xa nos seus últimos lategazos- a descomposición dun mundo. Esa transición, que nos deixou unha sociedade plenamente urbana e bens como a sanidade pública ou educación pública universal, dúas cousas que non existiron ata os anos setenta, deixou tras de si específicos tipos humanos, moi distintos dos que Álvaro Cunqueiro, con amorosa empatía, intentara debuxar en Xente de aquí e de acolá e noutros escritos nos que esculcou o que el chamaba o “segredo do ser galego”. Esa novela, esa antropoloxía, ou esa etnografía, de quen somos, ou de quen fomos, nesas décadas de tránsito, aínda está por facer. A natureza humana será intemporal pero declínase con formas históricas.

Termino. 2026 vén bravo. E ameaza con darlle un xiro tremendo á nosa vida e, polo tanto, a quen somos. Leo, na recente biografía de Álvaro Cunqueiro (debida ao desaparecido escritor sevillano Antonio Rivero Taravillo, membro que foi da Conradh na Gaeilge, (a Liga Gaélica) estas luminosas palabras de esperanza debidas ao mindoniense: “Pero a profunda verdade é que os anos bos ou malos os fai, en grande parte, o corazón do home. O humano optimismo mellora a calidade dos anos. Unha vez, o sabio Merlín atrapou nunha rede o ano que se dispoñía a entrar e deulle unhas fregas de lavanda e menta, e o ano, que viña torpe e guerreiro, fíxose alegre e pacífico, e foi cando en Irlanda se inventou a cervexa negra”.

Parece que unhas fregas de lavanda e menta é o que necesitamos. E un Merlín.